Aphantasia: trạng thái không thể vẽ nên hình ảnh trong tâm trí
(theguardian.com)- Aphantasia là trạng thái không nhìn thấy hình ảnh thị giác trong tâm trí khi nhớ về một người hay một địa điểm, hoặc khi tưởng tượng tương lai, cho thấy hình ảnh tinh thần là một phổ khác biệt rất lớn giữa mỗi người
- Bài kiểm tra quả táo đỏ có thể tự làm tại nhà: nhắm mắt lại và đánh giá từ 1–5 xem bạn có thể nhìn thấy màu sắc, hình dạng và độ dài cuống táo sống động đến mức nào; công cụ chính thức hơn là VVIQ
- Các nghiên cứu ước tính aphantasia ảnh hưởng đến khoảng 3,9% số người, và sau bài báo năm 2015 của Adam Zeman về aphantasia bẩm sinh, ngày càng nhiều người nhận ra lại trải nghiệm của chính mình
- Ảnh hưởng này có thể không chỉ dừng ở hình ảnh thị giác; một số người còn khó tưởng tượng các giác quan như âm thanh, và việc có hình ảnh trong giấc mơ hay không cũng khác nhau tùy người
- Ngay cả khi khả năng hình dung yếu, con người vẫn có thể ghi nhớ, sáng tạo và hoạt động nghệ thuật; nhiều người ghi nhớ trải nghiệm và con người thông qua ngôn ngữ, khái niệm, cảm xúc và cảm giác cơ thể
Cách người ta nhận ra mình không có “con mắt trong tâm trí”
- Người có aphantasia không có trải nghiệm nhìn thấy hình ảnh bằng “con mắt trong tâm trí”, nên có thể sống cả đời xem việc không thấy gì khi nhớ về người hoặc nơi chốn là điều hiển nhiên
- Joel Pearson từng nghiên cứu một chỉ dấu sinh học có thể dùng để đánh giá aphantasia bằng phép đo đồng tử, pupillometry
- Aphantasia được ước tính ảnh hưởng đến khoảng 3,9% số người
- Bài kiểm tra quả táo đỏ yêu cầu nhắm mắt, tưởng tượng một quả táo đỏ rồi chấm độ rõ nét thị giác từ 1–5
- 1 là mức gần với hình dung sống động nhất
- Kiểm tra màu sắc, hình dạng, độ dài cuống và việc hình ảnh có mờ hay không
- Người trải nghiệm aphantasia có thể không nhìn thấy ngay cả đường viền mờ hay dấu vết nào của hình ảnh
- Một công cụ đánh giá chính thức hơn là Vividness of Visual Imagery Questionnaire, VVIQ
- Dù có thể mô tả hình dáng của quả táo và khác biệt màu sắc giữa các giống, việc thực sự “nhìn thấy” nó như một hình ảnh thị giác là một trải nghiệm hoàn toàn khác
Một hiện tượng chỉ mới được gọi tên gần đây
- Từ cuối thế kỷ 19, Francis Galton và những người khác đã ghi nhận sự khác biệt rằng có người có thể tái hiện sự vật trong đầu tốt hơn người khác
- Adam Zeman của University of Exeter đã công bố vào năm 2003 trường hợp một người đàn ông 65 tuổi mất khả năng hình dung trong tâm trí những người và địa điểm quen thuộc sau phẫu thuật
- Sau đó, Zeman nhận được liên hệ từ những người bẩm sinh không thể hình dung bằng thị giác trong tâm trí, và năm 2015 ông công bố bài báo về 21 người mắc aphantasia bẩm sinh
- Từ đó, ngày càng nhiều người nhận ra rằng hình ảnh tinh thần là một phổ, và bản thân họ nằm ở rìa ngoài của phổ đó
Những khác biệt bộc lộ trong ký ức và đời sống thường ngày
- Có những trường hợp khi nhớ về người từng hẹn hò, họ mô tả hành vi, bầu không khí, cảm xúc và phản ứng trong hoàn cảnh tốt hơn là ngoại hình
- Với câu hỏi “người đó trông như thế nào”, họ có thể thấy khó trả lời
- Trong nhật ký tháng 7/2022 có câu rằng họ không thể giữ khuôn mặt của người đang gặp gỡ trong tâm trí
- Theo bài báo gần đây của Pearson và các đồng nghiệp, aphantasia có thể có nhiều phân nhóm
- Có người chỉ bị ảnh hưởng ở hình ảnh
- Có người cũng khó tưởng tượng các thông tin giác quan khác như âm thanh
- Có người hình dung được trong mơ, và cũng có người không
- Có bằng chứng cho thấy aphantasia có thể khiến việc hồi tưởng chi tiết thị giác trở nên khó khăn hơn
- Ngược lại, cũng có nghiên cứu cho thấy người có aphantasia đạt kết quả tốt hơn trong một số bài kiểm tra trí nhớ không liên quan đến hình ảnh
- Tom Ebeyer của Aphantasia Network nói rằng anh nhớ các câu chuyện, sự kiện và kiến thức vụn vặt về cuộc đời mình, nhưng không thể sống lại chúng như một trải nghiệm, và khó nhớ các chi tiết cụ thể theo đúng trình tự
- Nhìn chung, dường như người có aphantasia không gặp vấn đề lớn trong việc xoay xở cuộc sống hằng ngày, khác với những tình trạng trí nhớ nghiêm trọng hơn như mất trí nhớ hồi ức theo sự kiện
Ảnh hưởng đến trị liệu, khuôn mặt và hình ảnh bản thân
- Các kỹ thuật trị liệu phụ thuộc nhiều vào hình dung bằng thị giác có thể không phù hợp với người có aphantasia
- Reshanne Reeder của University of Liverpool nói rằng trong các cẩm nang CBT có nhiều kỹ thuật như vậy
- Có một bài tập yêu cầu tưởng tượng một cảnh như bức ảnh, rồi tưởng tượng hành động bắt đầu diễn ra như trong phim
- Dù bản thân trí nhớ có thể mạnh, cách ghi nhớ vẫn có thể khác
- Có thể nhớ trang phục của một người hoặc bố cục của cảnh như một danh sách
- Trải nghiệm có thể chủ yếu lưu lại dưới dạng cảm giác cảm xúc và cơ thể
- Với sách hoặc hội thoại, họ có thể nhớ tốt các khái niệm và chủ đề
- Aphantasia không giống với chứng mù mặt
- Khi gặp trực tiếp, họ vẫn có thể nhận ra cả người đã gặp từ lâu
- Nhưng khi người đó không ở trước mắt, họ không thể gọi lại khuôn mặt ấy trong tâm trí
- Mối quan hệ với ngoại hình của chính mình cũng có thể khác
- Không phải là quên khuôn mặt của mình, nhưng diện mạo trong gương hay ảnh chụp có thể không được cảm nhận như cốt lõi của bản sắc
Không nhìn thấy hình ảnh vẫn có thể sáng tạo
- Trải nghiệm của người có aphantasia rất đa dạng; họ không chỉ làm các nghề hay sở thích phi thị giác mà còn có cả nghệ sĩ, nhà văn, họa sĩ hoạt hình
- Tom Ebeyer nói rằng người có aphantasia không gặp vấn đề khi làm công việc sáng tạo, nhưng quy trình có thể khác
- Người có khả năng hình dung có thể tưởng tượng thành phẩm trước khi bắt tay làm
- Người có aphantasia có thể bắt đầu với cảm nhận tổng thể hoặc ý tưởng về thứ mình muốn tạo ra, rồi vừa làm vừa chỉnh sửa và mài giũa
- Có những trường hợp trong quá trình làm nghệ thuật họ đánh giá theo kiểu “nhìn là biết”
- Adam Zeman viết rằng chính vì người có aphantasia không có hình ảnh thị giác trong tâm trí nên họ có thể quan tâm hơn đến nghệ thuật thị giác
- John Green trong một tweet cho biết bản thân ông cũng không nhìn thấy hình ảnh tinh thần, và nói rằng ông từng hiểu “hình dung” là nghĩ về những từ ngữ, ý tưởng và cảm xúc gắn với sự vật
- Viết lách hoặc ngôn ngữ có thể phù hợp với trải nghiệm nội tâm hơn
- Những tiểu thuyết có quá nhiều mô tả thị giác dài dòng có thể gây nhàm chán
- Khi tác nghiệp, họ có thể cần chụp ảnh những gì mình thấy để tham chiếu về sau
- Cảm xúc và ý tưởng có thể thấy thú vị hơn ngoại hình hay cách ăn mặc
- Một số người xem aphantasia là một thiếu hụt và muốn đảo ngược nó
- Có những trường hợp nói rằng đã có được hình ảnh tinh thần nhờ luyện tập hoặc psychedelic, nhưng hiệu quả vẫn chưa được xác nhận
- Việc không thể ghi nhớ bằng thị giác khuôn mặt của người đã rời xa hoặc đã qua đời có thể khiến người ta thấy khó khăn
- Họ phải nhìn ảnh mới thực sự thấy được nụ cười của bạn bè
- Người trong ký ức có thể tồn tại mà không có hình dạng thị giác
- Bài tiểu luận của Mette Leonard Høeg cho thấy ký ức và trí tưởng tượng có thể mang yếu tố không gian và cơ thể rất mạnh
- Khi nhớ về ngôi nhà thời thơ ấu, cảm giác đó có thể gần như mang tính vật lý
- Giống như một cuộc trò chuyện khi đi thang cuốn lên cao, chuyển động của cơ thể có thể trở thành một phần của ký ức
- Pearson xem aphantasia là một phần của phạm vi đa dạng thần kinh, và nói rằng có người suy nghĩ bằng hình ảnh còn có người thì không
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Sau Covid tôi mắc aphantasia (không thể tạo hình ảnh trong tâm trí), có vẻ là một tác dụng phụ rất hiếm
Trước đây khả năng hình dung của tôi rất tốt, nên tôi biết cả trạng thái có và không có khả năng hình dung. Tác động lớn nhất, ngoài việc mất khả năng mơ mộng, là trí nhớ kém đi, vì ký ức trước kia của tôi phụ thuộc nhiều vào cách phát lại như một bộ phim trong đầu. Đặc biệt là ký ức thời thơ ấu bị tổn hại nhiều; khi đọc sách, trước đây tôi cũng dựng cảnh và nhân vật như video, nhưng giờ mọi thứ đều có cảm giác đen đặc. Dù vậy, đọc sách vẫn thú vị, chỉ là đã trở thành một trải nghiệm hoàn toàn khác
Trong một thời gian, tôi cũng ngừng mơ bằng hình ảnh; giờ phần đó đã quay lại, nhưng vẫn rất mờ nhạt
Ký ức thời thơ ấu của tôi phần lớn cũng là chuỗi hình ảnh, còn cảm xúc như nổi lên trên những hình ảnh đó, nên nếu phải xây dựng lại cách trải nghiệm đời sống nội tâm và ký ức thì chắc sẽ rất khó khăn. Không biết bạn có thiên về âm nhạc không, và liệu khả năng nghe giai điệu bằng “thính giác nội tâm” trong đầu có bị tổn hại tương tự không
Người vốn không có khả năng vẽ hình trong đầu ngay từ đầu rất có thể đã dùng tài nguyên não bộ suốt hàng chục năm để suy nghĩ về thế giới theo những cách khác. Có lẽ khó so sánh thật sâu, nhưng vẫn có thể đem lại nhiều hiểu biết hơn hẳn người bình thường
Khi Covid gây tổn thương não, não có thể “quên” những việc như ngửi mùi, hình dung, tập trung, nhưng não rất mạnh mẽ và linh hoạt nên có thể học lại. Tôi cũng mất nhiều năng lực giác quan vì Long Covid, nhưng đã cải thiện khứu giác và xúc giác bằng luyện tập, kết quả khá hứa hẹn. Đây là nơi có các kỹ thuật từng giúp học hoặc học lại khả năng hình dung: https://www.reddit.com/r/CureAphantasia/
Tôi nghĩ thử thì cũng chẳng mất gì
Vợ tôi là người hành nghề y học cổ truyền Trung Quốc, và cũng làm cả châm cứu da đầu/não, một kỹ thuật không phổ biến. Khi tôi mắc Covid và mất hoàn toàn khứu giác lẫn vị giác, chỉ một lần dùng kỹ thuật đó là tôi hồi phục. Vài phút sau khi kim được châm vào da đầu, khoảng 5% cảm giác đã quay lại, và đến tối thì quay lại hoàn toàn. Không biết bạn sống ở đâu, nhưng đây có thể là một lựa chọn đáng tìm hiểu
Tôi vẫn có thể vẽ hình ảnh trong đầu, nhưng những giấc mơ đã biến mất trong một thời gian rất dài và chỉ mới quay lại vài tuần trước. Hình như không phải vài tháng mà khoảng 1–2 năm
Có thể bạn cũng sẽ thấy thú vị khi biết về SDAM (severely deficient autobiographical memory, trí nhớ tự truyện thiếu hụt nghiêm trọng). Nó có vẻ có tương quan với aphantasia
SDAM là trạng thái bạn biết các sự kiện về cuộc đời mình, nhưng gần như hoặc hoàn toàn không thể lần theo từng bước một cảnh hay một tình tiết nào đó. Có vẻ người bình thường có thể thực sự sống lại từng bước các cảnh trong quá khứ, còn tôi thì đến sáng nay ăn gì cũng không biết ಠ_ಠ
Điều này giải thích vì sao mỗi lần tranh cãi với vợ về những chuyện đã xảy ra trong quá khứ, tôi đều thua
Tôi nhớ bộ phim nói về điều gì và một hai cảnh đọng lại mạnh nhất, nhưng khi ai đó bắt đầu nói kiểu “cách tất cả các cảnh Rebecca và Lydia bị lạc được đặt ở những địa điểm tương tự nhau”, thì tôi cũng bị lạc luôn. Tôi nhớ là họ đã bị lạc, nhưng không thể nhớ ra những cảnh đã truyền tải ý đó là những cảnh nào
Ví dụ có Lost in the mall technique: https://en.wikipedia.org/wiki/Lost_in_the_mall_technique
Đêm nào tôi cũng có nhiều giấc mơ rất rõ, và thường thức dậy trong trạng thái mệt mỏi. Tôi vẫn nghĩ có thể đó là cách não bù trừ quá mức cho aphantasia. SDAM thì lần đầu tôi nghe tới nhưng cũng khớp với tôi, và trí nhớ về khuôn mặt/tên cũng yếu, đặc biệt khi tách khỏi ngữ cảnh
Tôi từng đoán rằng 40 năm lập trình có thể đã tái cấu trúc não mình. Tôi rất mạnh ở việc tạo liên kết logic, nhớ bản đồ/tuyến đường, và phân tích logic
SDAM rất có thể cũng liên quan đến trầm cảm. Nếu không thể gợi lại những khoảng thời gian hay ký ức hạnh phúc như người khác, thì chắc chắn sẽ có ảnh hưởng, chưa kể những chiến thắng khi giải được vấn đề kỹ thuật
Tôi không biết trí nhớ kém của mình là do SDAM hay do tuổi tác, nhưng sau Covid thì cảm giác tệ hơn, và cũng có nhiều ngày đầu óc mù mờ
'Thiếu ngủ làm gián đoạn trí nhớ'
https://news.ycombinator.com/item?id=40681345
Nó khiến tôi thấy trân trọng cuộc sống hơn, và nhờ đã nhớ lại ít nhất một lần, tôi cũng nhớ được nhiều chi tiết nhỏ hơn. Trừ khi đó là một ngày bạn muốn quên; nhưng nếu có quá nhiều ngày như vậy thì nghĩa là cần phải thay đổi điều gì đó
Tôi cũng thường nghĩ không biết mình có aphantasia hay ít nhất là nằm đủ thấp trên phổ hình ảnh thị giác trong tâm trí để nó có ảnh hưởng thực tế hay không
Khi cố hình dung một vật thể, theo nghĩa nào đó thì tôi làm được, nhưng rất mơ hồ. Cảm giác không phải là nhìn thấy toàn bộ vật thể, mà chỉ thấy một chi tiết cụ thể mà tôi đang tập trung vào. Ví dụ, tôi có một người bạn đeo kính tròn và để ria mép kiểu tay lái; tôi có thể nghĩ ra hình ảnh chung của “kính tròn” hay “ria mép kiểu tay lái”, nhưng không thể tưởng tượng ra khuôn mặt của người bạn đó với kính và ria. Giống như xem TV chỉ nửa chừng, hoặc nhìn trong trạng thái lơ đãng khi đang lái xe: theo nghĩa nào đó là có thấy, nhưng rất khó kéo các chi tiết lên
Khi hình dung một cảnh, tôi cũng gần như đang tạo một bản đồ không gian của cảnh đó hơn là “nhìn thấy” nó. “Hình ảnh” được lưu trong ký ức cũng gần với ấn tượng hơn, nghiêng về cảm giác nó đem lại hoặc bầu không khí của cảnh đó
Một số ít người không thấy gì cả, một số ít khác thấy hình ảnh sắc nét. Phần lớn dường như trải qua các mức độ mờ nhòe khác nhau
Trong đầu, tôi có thể “vẽ” các hình bằng những nét sáng, như một đứa trẻ dùng pháo bông viết tên lên không trung. Khi làm vậy, tôi còn có cảm giác mắt thật sự chuyển động bên dưới mí mắt. Nhưng vượt quá những hình rất đơn giản thì không thể. Khi nghĩ về phần mềm, điều này hữu ích: khá dễ tạo và lần theo các kết nối giữa sự vật, như một mạng lưới tưởng tượng
Tôi cũng trải nghiệm âm thanh gần như theo cùng cách, nhưng hầu như không nghe ai nói về chuyện này. Nếu bảo tôi tưởng tượng đoạn guitar solo trong “Sweet Child O' Mine”, tôi không thật sự nghe thấy bài hát trong đầu; nó giống một âm thanh kiểu “bì-đi-li-đi” như khi phải mô tả nó bằng lời. Tôi có thể nhận ra giọng người, nhưng không thể tự ý tạo ra mà không nghe; thay vào đó tôi nghe phiên bản bắt chước dở tệ bằng giọng của mình. Không biết đây có phải trải nghiệm phổ biến không, nhưng truyền thông dường như nói là không
Ký ức và hình dung tinh thần của tôi rất mờ. Giống một chiếc camera có ống kính bẩn và vùng lấy nét hẹp. Tôi cũng không thể tưởng tượng rõ khuôn mặt vợ hay các con. Tôi có thể nhớ ra môi trường, nhưng giống ảnh độ phân giải thấp hoặc tranh ấn tượng
Bù lại, tôi có thể suy nghĩ rất rõ bằng văn bản, nên có thể tưởng tượng môi trường vật lý và các chi tiết mô tả bằng những câu văn sống động. Nhưng việc lưu trữ diễn ra dưới dạng văn bản, còn hình ảnh chỉ được render mờ nhạt
Gần đây tôi dần nhận ra mình gặp khó khăn với nhận diện khuôn mặt, và một phần đáng kể chứng lo âu xã hội của tôi đến từ đó. Nếu nhìn mặt ai đó thường xuyên hoặc đủ lâu thì tôi nhận ra được, nhưng những người chỉ thỉnh thoảng gặp thoáng qua thì thật sự khó, và có thể liên quan đến việc không thể hình dung bằng thị giác
Tôi không biết lý do. Đôi khi nếu ngủ nhiều và nghỉ ngơi đủ, tôi có cảm giác mình hình dung được trong đầu. Tôi có thể nhớ ra một người họ hàng, nhưng chỉ dưới dạng một bức ảnh hộ chiếu cụ thể. Tôi cũng vẽ được ở mức nào đó, nên rõ ràng là dù không thể hình dung bên trong, tôi vẫn biết đại khái sự vật trông như thế nào
Có lẽ bạn sẽ không dành nhiều thời gian mỗi ngày để cố nghĩ ra khuôn mặt người bạn với cặp kính và bộ ria đó, nhưng nếu thật sự làm như vậy thì khả năng rất có thể sẽ cải thiện theo thời gian
Nếu ai đó nói “hãy tưởng tượng bạn đang đi trên một con đường quanh co. Bên phải là rừng, bên trái là núi”, thì hình ảnh trong đầu tôi gần như chỉ là một tờ giấy trống có mũi tên sang trái kèm nhãn “núi”, mũi tên sang phải kèm nhãn “rừng”, và mũi tên ở giữa kèm nhãn “đường”
Cố lắm thì núi được biểu diễn bằng hai nét
/\, còn đường là một đường ngoằn ngoèo kiểu~~~, nhưng như thế cũng đã là quá sức. Cuối buổi yoga đôi khi có kiểu “du hành trong tâm trí” như vậy, nhưng với tôi nó hoàn toàn vô nghĩa nên tôi thường ngủ mấtTôi cũng rất khó nhận diện khuôn mặt, không rõ có liên quan không. Ngược lại, tưởng tượng âm thanh, bao gồm giọng nói và âm nhạc, thì tôi làm được rất sống động
Tôi sẽ cố dựng một cảnh vừa hợp lý về địa hình vừa ổn về mặt nghệ thuật. Tôi có thể tưởng tượng việc đi trong rừng, nhưng đi cạnh rừng thì không ổn lắm. Tất nhiên tôi biết đi cạnh rừng là có thể, nhưng mỗi lần cố hình dung nó thì tâm trí tôi lại khựng lại. Việc kết hợp rừng và núi cũng khó, trừ khi núi phủ đầy cây; có lẽ vì khác biệt về hệ thống phân loại giữa hai thứ
Tôi có thể “nghe” nhạc rất sống động. Giọng nói thì không đến mức đó, nhưng tôi có thể bật một track trong đầu như đang nghe radio. Với người không làm được, điều này có thể trông rất ngầu, và thật ra cũng khá ngầu, nhưng nhược điểm là nhiều buổi sáng tôi thức dậy với một bài ngẫu nhiên mắc kẹt trong đầu, hoặc một riff cụ thể cứ lặp đi lặp lại
Tôi không nhớ rõ khuôn mặt những người mới gặp gần đây, nên đôi khi khi ai đó chào và bắt chuyện, tôi nghĩ “rốt cuộc người này là ai?”
Không có cả tờ giấy trống với mũi tên, chẳng có gì hết. Âm thanh cũng vậy. Tôi không gặp vấn đề với nhận diện khuôn mặt; việc liên kết tên với mặt thì không giỏi lắm, nhưng đó có thể là chuyện khác
Tôi có thể phát gần như cả bài hát trong đầu, và nếu nghe một âm thanh lặp lại, tôi còn có thể phát chậm nó trong đầu để đếm số lần. Nhưng hồi đại học tôi nhận ra mình gặp khó khăn khi nhận ra khuôn mặt của người mới gặp lần thứ hai. Ở các giai đoạn khác của cuộc đời thì không quá nghiêm trọng, nên tôi cho rằng đó là vì ở đại học tôi thường xuyên gặp rất nhiều người mới, nhưng có vẻ đây là phần tôi vất vả hơn mức trung bình
Với prompt đó, tôi trải nghiệm nó như đang cầm đèn pin nhìn vào bóng tối. Tôi quét từng chi tiết một, nhưng không nhìn thấy chúng; chỉ có các khái niệm trừu tượng như màu sắc, hình dạng, vị trí. Khi zoom out, tôi không “thấy” toàn bộ bức tranh, mà chỉ có khái niệm tổng hợp
Điều này cũng có thể liên quan đến chứng khó đọc, và có thể là lý do tôi giỏi các lĩnh vực trừu tượng như toán/lập trình, cũng như có cảm giác phương hướng và tìm đường tốt. Trí nhớ của tôi khá tốt, nhưng khi lớn tuổi hơn tôi có cảm giác mình gặp vấn đề về lập chỉ mục
Tôi tự thấy mình khá sáng tạo, thích DIY và chế tạo. Tôi đặc biệt mạnh ở cải tiến và điều chỉnh, còn bắt đầu từ con số không thì kém hơn. Tôi có mắt nhìn chi tiết nên phù hợp với làm việc theo cặp. Tôi đã trải nghiệm những điều này như tài năng hơn là khuyết tật
Tôi thật sự không thích các câu hỏi về chứng tưởng tượng như thật, vì chúng quá chủ quan
Theo một nghĩa nào đó tôi có thể hình dung bằng thị giác, nhưng tôi sẽ không gọi đó là “hình ảnh”. Thật ra, khi nhắm mắt lại thì tôi còn khó tưởng tượng điều gì đó hơn
Ví dụ, tôi có thể mô tả khá tốt giấc mơ đêm qua. Nhưng nếu bảo tôi đổi màu sàn trong giấc mơ đó thì tôi không làm được. Vì ký ức rằng trong “thực tại của giấc mơ” nó không phải như vậy rất mạnh
Tôi cũng có thể mơ mộng và tưởng tượng sống động. Nhưng ngay khoảnh khắc ai đó nói “hãy thử thay đổi thứ bạn tưởng tượng thành thế này”, mọi thứ sụp đổ
Sự khác biệt về chất lượng chi tiết giữa lúc mô tả một tình huống tưởng tượng bằng lời và lúc tái dựng nó trong thực tế cũng rất thú vị. Khi mô tả, nhiều phần mờ nhạt rồi biến mất, nhưng khi tái dựng, tôi có thể nói yếu tố nào đúng hay sai, còn việc nó phải là gì thì không nói được
Tất nhiên đây là trải nghiệm cá nhân, nhưng chứng tưởng tượng như thật có cảm giác như một nhãn chẩn đoán kiểu BuzzFeed có rất nhiều chỗ để diễn giải
Tôi có thể vẽ ra sự vật bằng con mắt tâm trí, có thể nhớ người ta trông như thế nào, và có thể lần lại quá khứ gần. Nhưng không phải là hình ảnh hiện lên trên mí mắt đang nhắm như thể nhìn bằng mắt thật. Khi nhớ lại thì tôi “thấy”, nhưng đó không phải thị giác theo nghĩa đen
Ví dụ nếu hỏi “hôm qua khi đến nhà tôi, bạn có thấy quả táo xanh trên bàn không?”, tôi sẽ lướt qua ký ức một cách “trực quan”, và nếu gặp ký ức về quả táo xanh thì sẽ trả lời là có. Nhưng quả táo đó chỉ thấy bằng con mắt tâm trí, và tôi cũng không chắc mình có gọi nó là hình ảnh hay không. Nó gần giống một tia lóe của đối tượng tinh thần kèm chút hình ảnh
Vì vậy đến giờ tôi vẫn không biết mình có mắc chứng tưởng tượng như thật hay không
Vì thế ta không thể nhớ lại được, và ngay từ đầu nó đã không “cần thiết”. Điều này trông giống việc mọi người không hiểu rõ não hoạt động ra sao hơn là một tình trạng nào đó
Việc mọi người bắt đầu xem chủ đề này như một phổ là điều tốt, vì nhờ đó có thể có những thảo luận thú vị hơn. Điều kỳ lạ là rất nhiều người tin rằng trong não mình có sẵn một bộ dò tia tích hợp. Nếu thật sự nhiều người có thể lập tức hình dung mọi thứ bằng thị giác, thì tôi tự hỏi tại sao những người như Boris Vallejo lại cần người mẫu thật và ảnh chụp
Một cách đo lường khoa học là yêu cầu họ tưởng tượng một căn phòng, rồi để người thí nghiệm liên tục thêm đồ vật vào phòng cho đến khi đối tượng không còn nhớ nổi nữa. Nếu xác định vị trí của từng đồ vật, có thể dùng các câu hỏi về vị trí để kiểm chứng xem đó có thật sự là trí nhớ thị giác hay không
Tôi không biết đã có ai nghĩ ra chưa, nhưng tôi cho rằng nên làm
Ít nhất theo tự báo cáo, tỷ lệ mắc chứng tưởng tượng như thật ở những người trong lĩnh vực công nghệ có vẻ cao hơn mức trung bình
Vỏ não thị giác là một phần lớn của não, và nếu không có đầu vào thị giác thì nó có thể được “tái đấu dây” cho các mục đích khác. Tôi không có bằng chứng, nhưng việc ám ảnh giải các câu đố logic trừu tượng khó cả ngày chiếm dụng một phần vỏ não thị giác nghe khá hợp lý. Thực chất là lập trình lại phần cứng thị giác để hình thành các khái niệm trừu tượng trong con mắt tâm trí, thay vì hình dung các vật thể cụ thể
Tôi luôn giỏi các khoa học trừu tượng như toán học hay vật lý lý thuyết. Một phần là vì tôi có thể làm việc với các trừu tượng của riêng mình trong đầu. Nhưng tôi chơi cờ vua và Tetris rất tệ vì không hình dung được bằng thị giác. Ít nhất là từ khi 5 tuổi đã vậy
Tôi mắc chứng tưởng tượng như thật nhưng biết rằng mình có những giấc mơ thị giác rõ nét, và từng một lần trải nghiệm hình ảnh còn rõ hơn nhiều trong trạng thái tỉnh khi thiền. Tôi cho rằng ít nhất không phải ai cũng thiếu năng lực đó. Có vẻ khi thức có thứ gì đó ức chế nó, nên càng bực bội hơn. Tôi đã theo đuổi lại trải nghiệm thiền đó trong một thời gian dài
Ví dụ, nếu bảo tôi nghĩ về một quả táo, tôi không thấy quả táo, nhưng có thể “cảm” được quả táo theo nghĩa suy luận trừu tượng về không gian 3D của nó. Hoàn toàn không có yếu tố thị giác; cảm giác như hình thành và suy luận về quả táo như một người không nhìn thấy gì cả đời chỉ từng sờ vào táo
Đặc biệt phần mềm thì rất trừu tượng. Dù có thể hình dung một số phần trong đầu, thường thì nó không đủ chính xác hoặc quá phức tạp. Chỉ cần một sai lệch nhỏ cũng trở nên vô nghĩa, nên rất bực. Trong khi đó, ở các lĩnh vực như thiết kế UI, kiến trúc, hoạt hình, hiệu ứng hình ảnh, ngay cả hình dung thị giác thô cũng giúp ích rất nhiều
Điều gây bức bối ở những chuyện như thế này là dường như không có bài kiểm tra khách quan đúng nghĩa
Ví dụ với kiểm tra aphantasia, chẳng phải nên có một bài kiểm tra dễ làm mà không hỏi những câu như “bạn có con mắt tâm trí không?” sao. Tôi còn chẳng hiểu câu đó nghĩa là gì. Đừng yêu cầu người được kiểm tra tự chẩn đoán; hãy kiểm tra năng lực một cách khách quan và đặt nó lên một thang đo. Ngoài ra thì không giúp ích gì nhiều
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7856239/
Cũng có thể tạo ra các bài kiểm tra dựa trên nội quan tốt hơn việc chỉ hỏi hình ảnh tinh thần rõ đến mức nào. Ví dụ hỏi “hãy tưởng tượng một hình tam giác. Nó màu gì?”
Với người thật sự bị aphantasia, câu hỏi này không có nghĩa. Vì hình tam giác chỉ là một khái niệm trừu tượng nên không có màu. Với tôi thì nó rất rõ: đường viền trắng trên nền đen
Tôi hình dung khá tốt, nhưng không phải là nhìn thấy theo nghĩa đen như một lớp phủ Hololens; nó nằm trong một không gian nội tâm trừu tượng tách biệt với thứ mắt nhìn thấy. Đôi khi tôi nghi ngờ rằng một số người tự chẩn đoán là aphantasia nghĩ vậy vì họ đánh giá quá cao mức độ mạnh mà hình dung “bình thường” phải có. Ngược lại, cũng có thể những ảo giác thị giác như thế mới là bình thường và tôi đang tự chẩn đoán thấp bản thân
Một cách để thấy khác biệt có thể là suy luận tương đồng bằng thị giác. Kiểu như “hãy nghĩ đến Sydney Opera House, đừng suy nghĩ bằng lời, và nói một vật trông tương tự”. Người có trí tưởng tượng thị giác có thể kể hàng loạt thứ như thuyền buồm, vỏ sò, khăn ăn gấp; còn người thật sự bị aphantasia có lẽ sẽ bí nếu không nhìn ảnh hoặc suy ra câu trả lời từ danh sách thuộc tính
https://www.vice.com/en/article/qjbq8w/how-pupil-size-can-re...
Khi người có khả năng hình dung thị giác tinh thần bình thường nghĩ đến một cảnh “sáng”, đồng tử co lại như khi phản ứng với kích thích thị giác sáng thật. Đồng tử của người bị aphantasia không cho thấy phản ứng vật lý trong bài kiểm tra này
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9018072/
Ví dụ một số bài kiểm tra IQ xem xét khả năng xác định vật thể trong hình sẽ trông như thế nào khi được xoay theo một cách nhất định. Tôi từng làm một bài như vậy và gần như ở bách phân vị 99 trong mọi phần, trừ phần liên quan đến xoay không gian — nếu nhớ đúng thì có cả xoay nhiều bước. Phần đó tôi ở bách phân vị 1, và nếu đó không phải là tín hiệu mạnh của aphantasia thì tôi không biết còn gì nữa
Ví dụ, sau khi nói “hãy tưởng tượng một cái bàn. Trên bàn có một quả bóng. Quả bóng lăn khỏi bàn và rơi xuống sàn”, rồi hỏi “quả bóng màu gì? Cái bàn thì sao? Sàn nhà thì sao? Bạn thấy gì dưới gầm bàn?”, thì tôi và những người aphantasia khác mà tôi biết đều không có câu trả lời
Trí tưởng tượng vẫn hoạt động, và nếu xử lý phù hợp, chúng tôi có thể tạo ra câu trả lời cho những câu hỏi đó theo cách tương tác. Nhưng chúng tôi đã không tưởng tượng màu sắc, không nhìn thấy gì, và càng không nhìn thấy “dưới gầm bàn”
Một câu hỏi thay thế có thể là “khi người ta nói họ đếm cừu để ngủ, bạn nghĩ cụ thể họ đang làm gì?” Câu trả lời của chúng tôi sẽ thật sự buồn cười đối với các bạn. Thật lòng là buồn cười
Chúng tôi từng nghĩ khi các bạn nói “hình dung bằng con mắt tâm trí”, các bạn đang nói hoàn toàn theo nghĩa ẩn dụ
Mỗi lần đọc về aphantasia, tôi lại bối rối trước sự thật rằng người ta thật sự nhìn thấy thứ gì đó trong đầu
Tôi cũng gần giống người trong bài. Nếu tò mò thì cứ hỏi tôi bất cứ điều gì. Tôi cũng sẽ thử trả lời vài câu hỏi đã xuất hiện
Hôm nay tôi xem một bộ phim ở rạp và có thể phát lại các cảnh trong đầu. Tất nhiên tôi cũng có thể mô tả cảnh bằng lời, nhưng việc đó rõ ràng có giới hạn lớn. Ít nhất là không có từ nào tương ứng với mọi màu mà mắt tôi nhận ra. Tôi tự hỏi mô tả đó có đúng không
Dù vậy, nếu xem lại một bộ phim mới xem gần đây, tôi nghĩ trong lúc xem lại mình sẽ nhớ ra từng cảnh giống như người không bị aphantasia
Với người khó tin rằng tình trạng này là thật, tôi thấy nó giống lúc lần đầu biết về mù màu. Ban đầu thật ngạc nhiên và khó tin rằng mình đang nhìn cùng một bông hoa mà người bên cạnh lại không thấy cùng một thực tại. Và cũng rất dễ tin rằng có người có thể tưởng tượng trong đầu sống động hơn tôi nhiều. Nếu bảo mọi người gấp giấy origami từng bước trong đầu rồi vẽ hình nhìn từ trên xuống của dạng cuối cùng, tôi nghĩ ngay cả giữa những người không bị aphantasia cũng sẽ có dải độ chính xác rất rộng
Chỉ là suy đoán hoàn toàn, nhưng tôi tin chắc rằng những người có thể hình dung sự vật một cách trọn vẹn mới là ngoại lệ, chứ không phải ngược lại
Xem đó là khác biệt trong cách mô tả bằng lời các biểu trưng bên trong có vẻ đơn giản hơn. Bản thân tôi cũng hơi không rõ mình thật sự biểu trưng thế nào, và điều đó thay đổi. Có ngày tôi có thể nói mình chẳng thấy gì, tất cả chỉ là khái niệm; ngày khác, nếu tập trung thì các khái niệm này có thể có hình dạng, nên thật ra tôi đang nhìn thấy hoàn toàn
Nếu 100 bản sao của tôi nhận một bảng khảo sát, có thể 50% sẽ trả lời rằng họ bị aphantasia, 50% sẽ nói họ có hình ảnh tinh thần. Dù thực tế tất cả đều giống nhau, chuyện đó vẫn có thể xảy ra
Ví dụ nếu được yêu cầu vẽ và tô màu một quả bóng rổ, tôi tò mò bạn sẽ tiếp cận thế nào mà không “thấy” gì đó trong đầu
Giờ thì rất nhiều khoảnh khắc trong đời tôi đã trở nên dễ hiểu hơn nhiều
Tôi không nghĩ mình bị aphantasia hoàn toàn, nhưng hình ảnh tinh thần của tôi luôn rất mờ và tối, và phải tốn nỗ lực khổng lồ mới gọi ra được. Theo thang VVIQ thì có lẽ khoảng 4
Ngược lại, việc tưởng tượng trong trị liệu tâm lý, dù là để phơi nhiễm hay để quay lại những địa điểm và khoảnh khắc thời thơ ấu, vẫn có tác dụng với tôi. Chỉ là nó không mang tính thị giác cho lắm. Có các yếu tố cảm xúc và xúc giác, đôi khi có âm thanh và mùi, còn phần thị giác thì giống như một tấm ảnh Polaroid rất cũ. Rìa ảnh nhanh chóng nhòe đi, không bao giờ chuyển động, màu sắc đục và thỉnh thoảng lệch lạc
Ít nhất giờ tôi biết những người nói rằng sách gợi lên các hình ảnh tinh thần sống động không phải đang nói nhảm. Tôi cũng có thể thôi cầm Lord of the Rings, nhìn chằm chằm vào tường suốt 10 phút và tự hỏi tại sao mình vẫn không “thấy” được Moria trông như thế nào
Vài tháng trước, khi biết đến khái niệm này, tôi nhận ra có lẽ mình bị aphantasia
Dù VVIQ có thiếu tính khoa học đến đâu, tôi cũng không thể trả lời bất kỳ câu hỏi nào ngoài “hoàn toàn không có hình ảnh”
Điều thú vị là trong vài năm qua, tôi đang được truyền ketamine IV định kỳ để điều trị trầm cảm nặng. Những hình ảnh tôi thấy trong lúc truyền thì chân thực một cách siêu thực, khác với bất cứ thứ gì tôi từng trải nghiệm. Tôi thấy các môi trường 3D cực kỳ chi tiết, có chuyển động đầy đủ, và điều đó thực sự choáng ngợp. Tôi nghĩ giấc mơ của mình cũng khá rõ nét, nhưng khi còn tỉnh táo thì dù có bị đe dọa tính mạng tôi cũng không thể hình dung ra bất cứ thứ gì