Nếu bạn từng bị nói là thiếu đồng cảm, có lẽ vấn đề thật sự không phải là sự đồng cảm mà là ‘lo âu’

Trong 13 năm qua, phần lớn những nhà sáng lập người Mỹ mà tôi đồng hành bên cạnh với vai trò CEO coach đều là những “dân kỹ thuật” tốt nghiệp từ các trường danh tiếng.

Nhiều người trong số họ đã nói với tôi như thế này: “Tôi nghĩ khả năng đồng cảm của mình khá kém.”

Khi tôi hỏi vì sao họ lại nghĩ như vậy, thường sẽ có một trong hai câu trả lời sau.

Vì đồng sáng lập hoặc bạn đời (hay người yêu khác giới) đã đánh giá họ như vậy,
Vì kết quả từ một bài kiểm tra nào đó như MBTI đánh giá họ như vậy.
Bản thân tôi cũng là một “dân kỹ thuật”.

Và đã có lúc tôi cũng bị nghe nói rằng mình thiếu khả năng đồng cảm.

Nhưng khi đó có một điều khiến tôi thấy khó hiểu.

Đó là tôi thường bị nói là thiếu đồng cảm ngay khi đang cố hành động vì đối phương.

Thành ra, trong khi rõ ràng tôi đang hành động vì đối phương, thì đối phương lại không coi trọng điều đó, ngược lại còn trách tôi là thiếu đồng cảm. Điều này khiến tôi vừa khó hiểu vừa bức bối, và khi chuyện ấy lặp đi lặp lại, có lúc tôi thậm chí còn sinh ra cảm giác oán giận trong chính mối quan hệ đó.

Thật sự rất khổ sở.

Rồi đến một ngày, tôi tình cờ biết đến kết quả nghiên cứu cho thấy rằng trong lúc con người đang cảm thấy lo âu, khả năng đồng cảm sẽ tự nhiên suy giảm.

Và tôi nhận ra ba điều quan trọng.

1. Nhìn lại mới thấy, rất nhiều hành động tôi làm vì đối phương thực ra bắt nguồn từ sự bất an của chính tôi lúc đó. (Ví dụ: tôi lo rằng nếu mình không giải quyết vấn đề giúp họ thì họ sẽ còn tiếp tục khổ sở, nên vội vàng tìm cách giải quyết vấn đề thay cho họ.)
2. Không phải tôi là một con người thiếu đồng cảm, mà là trong một số tình huống, khả năng đồng cảm của tôi có thể tạm thời giảm sút; không chỉ riêng tôi mà ai cũng có thể như vậy.
3. Dù một hành động có được làm “vì” người khác đi nữa, nếu nó xuất phát từ sự lo âu của bản thân tôi, thì đó vẫn là hành động được thực hiện trong trạng thái khả năng đồng cảm đang suy giảm một cách tự nhiên, nên có thể không thật sự giúp ích cho đối phương.

Nhận ra điều thứ hai đã giúp tôi thoát khỏi cảm giác tự trách bản thân khi ấy, và cho tôi tự do để chọn cảm giác có lỗi thay vì chìm trong tự trách.

Và khi có thể buông bỏ sự tự trách để chọn cảm giác có lỗi, tôi cũng tìm lại được sự dư dả và linh hoạt trong tâm trí để, dựa trên nhận ra thứ ba, tìm kiếm những cách khác thực sự có lợi cho đối phương.

Nếu một đồng sáng lập, bạn đời hoặc người yêu nói rằng bạn là người thiếu khả năng đồng cảm, tôi mong bạn đừng vội tin điều đó. Nếu tin ngay, bạn rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của sự tự trách. Thay vào đó, hãy thành thật và sâu sắc nhìn lại xem hành động khi ấy bắt nguồn từ cảm xúc nào. Làm như vậy có nhiều khả năng dẫn đến kết quả mang tính xây dựng hơn là chỉ tin vào đánh giá của người khác.

Vì nghĩ điều này có thể hữu ích, tôi đã thử dịch lại kết quả nghiên cứu mà mình đọc được khi đó.

---

Lo âu làm suy giảm khả năng đồng cảm như thế nào / Jeremy Adam Smith

Bạn có biết rằng trong những khoảnh khắc chịu căng thẳng, khả năng đồng cảm để thấu hiểu tâm trí người khác của chúng ta sụt giảm mạnh không? Hiện tượng này xảy ra vì lo âu khiến chúng ta trở nên cực kỳ quy về bản thân.

1. Vì sao khi lo âu, khả năng đồng cảm lại giảm

• Khi cảm giác lo âu tăng lên, suy nghĩ của chúng ta sẽ dồn hết vào chính mình.
• Điều này giống như lúc bạn cuống cuồng trong sân bay vì sợ lỡ chuyến, bạn sẽ hoàn toàn không còn tâm trí để để ý đến nét mặt hay cảm xúc của những người xung quanh. (Chú thích của người dịch: ý này gần giống với thành ngữ Hàn Quốc nói về việc bản thân còn đang rất cấp bách.)
• Điều đó có nghĩa là khả năng nhìn tình huống từ góc nhìn của người khác bị suy yếu.
• Trong trạng thái như vậy, việc hiểu chính xác quan điểm của người khác trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

2. So sánh tác động của lo âu lên sự đồng cảm

• Nhóm nghiên cứu đã gợi tạo cho người tham gia những cảm xúc như lo âu, tức giận, ghê tởm, bối rối và tự hào.
• Kết quả cho thấy khi lo âu hoặc bối rối, họ đưa ra các câu trả lời mang tính quy về bản thân nhiều hơn so với các trạng thái cảm xúc khác.
• Khi tức giận hoặc cảm thấy tự hào, khả năng đồng cảm suy giảm tương đối ít hơn.
• Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng tất cả những cảm xúc này đều có liên quan đến sự bất định.
• Cơn giận đem lại cảm giác rằng mình đúng, còn lo âu và bối rối thì khiến ta có cảm giác điều tồi tệ nhất có thể xảy ra vì không biết chuyện gì sẽ đến tiếp theo.

3. Bài kiểm tra đổi góc nhìn được tiến hành như thế nào?

• Các nhà nghiên cứu đã cho người tham gia làm nhiều bài kiểm tra chuyển đổi góc nhìn (perspective taking).
• Một bài kiểm tra yêu cầu họ nhận biết tình huống mà trái-phải của mình và trái-phải của người khác được nhìn thấy khác nhau trên một chiếc bàn có đặt đồ vật.
• Một thí nghiệm khác yêu cầu đánh giá, từ góc nhìn của người nhận, xem email gửi cho ai đó có mang tính châm biếm (sarcastic) hay không.
• Bài kiểm tra nổi tiếng nhất là câu chuyện “món lasagna trong chiếc bát màu xanh”, dùng để hỏi rằng: “Liệu người khác có biết điều mà tôi biết không?”
• Những người đang lo âu rất dễ nhầm tưởng rằng: “Vì mình biết đó là spaghetti, chắc Anna cũng biết.”

4. Lo âu càng mạnh thì tính quy về bản thân càng tăng

• Mức độ lo âu càng cao thì xu hướng quy về bản thân của người tham gia cũng tăng tương ứng.
• Điều thú vị là trong các bài giải quyết vấn đề thông thường không đòi hỏi phải đổi góc nhìn, không có khác biệt giữa nhóm lo âu và nhóm không lo âu.
• Điều đó có nghĩa là lo âu không đơn thuần làm giảm trí thông minh hay khả năng tập trung, mà nó thực sự cản trở chính năng lực cân nhắc góc nhìn của người khác.