- Mức độ mà nhận thức về tham nhũng làm suy yếu niềm tin xã hội khác nhau giữa chế độ dân chủ và chế độ độc tài được phân tích dựa trên dữ liệu của 62 quốc gia
- Trong nền dân chủ, các hiệu ứng khuếch đại chuẩn mực (normative amplification) và lây nhiễm đại diện (representative contagion) vận hành, khi việc vi phạm các chuẩn mực về bình đẳng và công bằng dẫn tới sự sụp đổ niềm tin
- Trong chế độ độc tài, tham nhũng được nhìn nhận là hành vi có thể dự đoán của giới tinh hoa, nên tác động của nó đến niềm tin giữa các công dân là yếu
- Kết quả phân tích cho thấy xu hướng nhận thức về tham nhũng càng cao thì niềm tin càng thấp tồn tại ở gần như mọi quốc gia, nhưng xuất hiện mạnh hơn nhiều ở các quốc gia dân chủ
- Điều này cho thấy mặt hai chiều khi cấu trúc trách nhiệm giải trình và minh bạch của nền dân chủ cũng khiến vốn xã hội trở nên dễ tổn thương, đồng thời gợi ý rằng khôi phục niềm tin thể chế là chìa khóa cho khả năng phục hồi của nền dân chủ
Tổng quan nghiên cứu
- Nghiên cứu làm rõ tham nhũng làm suy yếu niềm tin xã hội như thế nào thông qua so sánh giữa các chế độ dân chủ và độc tài
- Dựa trên giả định rằng các chuẩn mực bình đẳng và công bằng trong nền dân chủ làm tăng độ nhạy của niềm tin trước thất bại thể chế
- Đề xuất hai cơ chế tâm lý: khuếch đại chuẩn mực và lây nhiễm đại diện
- Khuếch đại chuẩn mực: trong nền dân chủ, tham nhũng được nhận thức là sự vi phạm căn bản của khế ước xã hội, từ đó làm tổn hại cả niềm tin vào người khác
- Lây nhiễm đại diện: tham nhũng của các đại diện được bầu bị khái quát hóa thành “đạo đức của toàn dân”, làm suy yếu niềm tin lẫn nhau giữa công dân
- Trong chế độ độc tài, tham nhũng được xem là hiện tượng thường nhật nên bị tách rời khỏi niềm tin xã hội
Phương pháp nghiên cứu
- Kết hợp dữ liệu cấp độ cá nhân từ World Values Survey (2017–2022) với chỉ số dân chủ của V-Dem
- Phân tích 62 quốc gia với hơn 85 nghìn người trả lời
- Biến ở cấp cá nhân: niềm tin chung (có thể tin tưởng phần lớn mọi người hay không), nhận thức về tham nhũng (thang điểm 1~10)
- Biến ở cấp quốc gia: Liberal Democracy Index, phân loại Regimes of the World
- Sử dụng mô hình hồi quy logistic đa cấp để kiểm định liệu mối quan hệ giữa nhận thức về tham nhũng và niềm tin của cá nhân có thay đổi theo mức độ dân chủ hay không
Kết quả chính
- H1 (cấp quốc gia): ở các quốc gia dân chủ, nhận thức về tham nhũng càng cao thì niềm tin xã hội càng thấp; ở các chế độ độc tài, mối quan hệ này yếu hơn
- Trong phân tích tương quan cấp quốc gia, mối quan hệ tham nhũng–niềm tin ở các quốc gia dân chủ thể hiện tương quan âm rõ rệt
- H2 (cấp cá nhân): cá nhân càng nhận thức tham nhũng là nghiêm trọng thì mức độ niềm tin càng thấp (B = −0.12, p<0.001)
- H3 (tương tác chéo cấp độ): mức độ dân chủ càng cao thì nhận thức về tham nhũng càng làm suy yếu niềm tin mạnh hơn (B = −0.16, p<0.001)
- Ở nhóm 10% quốc gia dân chủ cao nhất, khi nhận thức tham nhũng thấp thì xác suất có niềm tin là 34%, nhưng khi cao thì giảm mạnh xuống 14%
- Ở nhóm 10% quốc gia độc tài nhất, mức này giảm nhẹ từ 17% xuống 11%
- Kết quả vẫn được giữ nguyên ngay cả khi kiểm soát bất bình đẳng kinh tế, phân cực chính trị, tỷ lệ sử dụng internet v.v.
Thảo luận
- Nền dân chủ hình thành niềm tin nhờ trách nhiệm giải trình thể chế, nhưng đồng thời cũng dễ tổn thương hơn trước thất bại của chính các thể chế đó
- Trong chế độ độc tài, tham nhũng của giới tinh hoa không lan sang niềm tin giữa các công dân; nhưng trong nền dân chủ, sự sụp đổ niềm tin thể chế dẫn tới sự sụp đổ niềm tin giữa các công dân
- Điều này liên hệ với thảo luận về sự thoái lui dân chủ (democratic backsliding), cho thấy các vụ tham nhũng không chỉ là thất bại hành chính đơn thuần mà còn là yếu tố đe dọa sự gắn kết xã hội
- Vì chính nhận thức về tham nhũng cũng làm tổn hại niềm tin, các chính phủ dân chủ cần nỗ lực khôi phục niềm tin thông qua giao tiếp minh bạch và các biện pháp quy trách nhiệm nhanh chóng
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
- Hai cơ chế được nêu ra (khuếch đại chuẩn mực, lây nhiễm đại diện) mới được đề xuất ở cấp độ lý thuyết và chưa được kiểm chứng trực tiếp
- Không thể xác định chắc chắn chiều nhân quả bằng dữ liệu cắt ngang: có khả năng niềm tin thấp làm gia tăng nhận thức về tham nhũng
- Biến đổi theo thời gian hay các yếu tố chi tiết theo từng thể chế (độc lập tư pháp, tự do báo chí, v.v.) nằm ngoài phạm vi phân tích
- Trong tương lai cần có nghiên cứu thực nghiệm hoặc phân tích dọc theo thời gian để tách bạch cấu trúc nhân quả và ảnh hưởng theo từng thể chế
Kết luận
- Nền dân chủ đứng trên khế ước xã hội dựa trên niềm tin lẫn nhau, và nhận thức về tham nhũng làm tổn hại niềm tin đó sâu sắc hơn
- Điều này có nghĩa là nền dân chủ chấp nhận tính dễ tổn thương xã hội như cái giá của trách nhiệm giải trình và minh bạch
- Để duy trì khả năng phục hồi (resilience) của nền dân chủ, không chỉ kiểm soát tham nhũng mà còn cần các chiến lược tái thiết niềm tin
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Ngay cả người có chút quyền lực như công chức cũng có thể chặn quy trình lại, nên đa số công dân sẽ chẳng làm được gì nếu không hối lộ
Trong những xã hội như vậy, thay vì xếp hàng hay phản đối, người ta phải đưa “quà nhỏ” thì việc mới trôi
Ở các nền dân chủ phương Tây, đây là một hệ thống dựa trên niềm tin rằng luật lệ và quy tắc có hiệu lực, nên khó mà hình dung ra cấu trúc như vậy
Tham nhũng ở phương Tây xuất hiện dưới dạng những người có quyền lực và người giàu cùng trao đổi lợi ích để bẻ cong luật pháp và thể chế, chứ không nhắm vào công dân bình thường
Trong những xã hội như vậy, tham nhũng là cốt lõi của nền kinh tế, nên nếu hành xử theo nguyên tắc thì sẽ không đạt được kết quả gì
Muốn sống mà không hối lộ thì cần một mức độ dấn thân cực đoan, gần như kiểu sống off-grid ở phương Tây
Nhưng người không có tiền sẽ bị loại khỏi hệ thống này, nên bất bình đẳng càng trầm trọng hơn
Ở Ấn Độ, gần như mọi thủ tục hành chính đều cần hối lộ, nhưng trả tiền cũng không có nghĩa là việc sẽ được xử lý nhanh hơn
Cuối cùng, điều quan trọng hơn độc tài hay dân chủ là văn hóa niềm tin thấp vs niềm tin cao
Nghiên cứu thực tế cho thấy nhận thức về tham nhũng làm giảm niềm tin, nên đây chỉ là suy đoán đơn thuần
Khi niềm tin suy giảm, nhà đầu tư đòi hỏi lợi nhuận nhanh hơn, lãi suất tăng và sự hợp tác tan vỡ
Tham nhũng có thể mang lại thu nhập trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn gây tổn thất rất lớn cho toàn xã hội
Ví dụ như trộm dây đồng khiến điện của cả thành phố bị cắt, tạo ra những thiệt hại cấp hai, cấp ba
Nhưng vì cá nhân không thể kiếm tiền từ đổi mới sáng tạo, nên có thể nói là họ đã “kìm nén” vấn đề niềm tin
Chỉ cần xác suất đó tăng lên một chút là đầu tư đã trở nên kém hấp dẫn, và thay vào đó người ta sẽ chọn hối lộ để được đưa vào hệ thống
Dù tiền có thất thoát thì trong quá trình đó đường sá vẫn được xây, nên căn chỉnh động cơ thực tế hơn là cố loại bỏ hoàn toàn
Khi niềm tin sụp đổ, toàn bộ xã hội sẽ chao đảo
Nếu xem xã hội là một gia đình mở rộng, thì điều đó giống như gia đình tan vỡ khi không còn tin tưởng bạn đời
Ví dụ, Đức và Pháp có mức tham nhũng tương tự nhau nhưng niềm tin xã hội lại rất khác
Trung Quốc tham nhũng về mặt chính trị nhưng niềm tin xã hội lại khá cao
Dữ liệu liên quan: Corruption, Trust
Coi một điều là hiển nhiên khi không có bằng chứng thực nghiệm là điều nguy hiểm
Nếu người thường tìm cách dùng hối lộ để xử lý vé phạt giao thông thì sẽ bị trừng phạt, nhưng tổng thống lại có thể ân xá cho một kẻ lừa đảo giàu có
Trong khi đó, ở nơi như Nga, ai cũng có thể nộp một khoản tiền nhất định để được rút khỏi danh sách nhập ngũ
Nói cách khác, tồn tại “tham nhũng bình đẳng”
Bài liên quan: Bài viết về việc ân xá cho nhà sáng lập Nikola
Tham nhũng vận hành như chất bôi trơn của nền kinh tế, nhưng tầng lớp dưới bị loại ra ngoài và xuất hiện một tầng lớp “quản lý trung gian của tham nhũng”
Cuối cùng, hệ thống như vậy chỉ là bộ đệm để duy trì chế độ độc tài
Mọi người đều được hưởng chút lợi ích, còn ở Mỹ thì chỉ tầng lớp trên mới hưởng thành quả của tham nhũng
Chỉ sau khi nghe câu đó tôi mới nhận ra cấu trúc tham nhũng thượng tầng ở Mỹ
Khi người giàu mua quyền lực, quyền lực của công dân sẽ giảm đi, nhưng việc người có quyền lực kiếm được của cải có thể không phải lúc nào cũng là tổn hại trực tiếp với người dân
Ngược lại, nếu lợi ích của người cầm quyền gắn với sự thịnh vượng của quốc gia, nó có thể vận hành như “thủy triều cùng dâng”
Trong xã hội dân chủ, của cải của người giàu được chấp nhận miễn là họ không can thiệp vào chính trị
Những nhân vật như Kardashian cũng không làm tổn hại niềm tin xã hội
Cuối cùng, mọi xã hội cho phép bổ nhiệm dựa trên quan hệ đều đi tới điểm kết đó
Nhà độc tài được miêu tả như một “thực thể mạnh mẽ”, và tham nhũng được chấp nhận như một phần của câu chuyện quyền lực đó
Ngược lại, dân chủ đòi hỏi lãnh đạo phải ở dưới cùng một hệ thống pháp luật với công dân, nên tham nhũng đồng nghĩa với sự sụp đổ của tự sự
Trong bối cảnh tài nguyên đang cạn kiệt ngày nay, sự tập trung của cải và đất đai tượng trưng cho sự trở lại của nền kinh tế zero-sum, thứ đe dọa tính chính danh của dân chủ
Mục đích của khoa học không phải là sự bất ngờ mà là sự tích lũy tri thức
Dân chủ đối xử với con người như những thể chế tách biệt kiểu máy móc, còn độc tài dựa trên tiền đề rằng “con người chính là thể chế”
Vì vậy, ưu đãi đặc biệt trong chế độ độc tài không bị xem là sự sụp đổ của thể chế mà là một phần của chức năng
Trong dân chủ, tham nhũng là vi phạm hợp đồng; còn trong độc tài, nó chỉ giống như một hiện tượng thời tiết