Các tượng điêu khắc cổ điển có thật sự được sơn một cách khủng khiếp không

• Việc các tượng điêu khắc Hy Lạp và La Mã cổ đại ban đầu từng được tô màu là điều đã được biết đến, nhưng các tượng phục dựng có tô màu hiện đại thường bị đánh giá là xấu xí
• Cách giải thích phổ biến là gu thẩm mỹ của người hiện đại khác với người cổ đại, nhưng bài viết bác bỏ giả thuyết này và đưa ra một lý do khác
• Các mô tả tượng trong tranh tường và tranh khảm cổ đại cho thấy màu sắc tinh tế và tự nhiên, hoàn toàn khác với tông màu gắt của các bản phục dựng hiện đại
• Tác giả cho rằng các bản phục dựng trông xấu là vì chúng được sơn vụng về, không liên quan đến thẩm mỹ cổ đại
• Cuộc thảo luận này đặt lại vấn đề về độ tin cậy của việc phục dựng nghệ thuật cổ đại và mỹ học hiện đại

---

Vẻ đẹp của điêu khắc cổ đại và vấn đề của phục dựng hiện đại

• Điêu khắc và hội họa Hy Lạp-La Mã cổ đại đến nay vẫn được đánh giá là có trình độ hoàn thiện rất cao
  • Các ví dụ được nhắc đến gồm Townley Venus ở Bảo tàng Anh, Ephebe ở Antikythera, và các bức tranh tường ở Pompeii
  • Ngay cả tại thành phố tỉnh lẻ Pompeii cũng phát hiện được nhiều tác phẩm nghệ thuật chất lượng cao
• Tuy nhiên, những tượng được phục dựng màu gốc như trong triển lãm Gods in Color của Vinzenz Brinkmann lại trông thô và thiếu tự nhiên trong mắt khán giả hiện đại
  • Ví dụ tiêu biểu được nêu là bản phục dựng tượng Augustus ở Prima Porta

Giới hạn của “thuyết thay đổi thị hiếu”

• Cách giải thích phổ biến là từ sau thời Phục Hưng, mỹ học đá cẩm thạch trắng đã hình thành nên người hiện đại cảm thấy tượng nhiều màu là xa lạ
• Nhưng các mô tả tượng trong tranh tường cổ đại lại chỉ tô màu từng phần và dùng sắc độ sáng tối tinh tế, chứ không tô màu quá mức như các bản phục dựng hiện nay
  • Ví dụ gồm Nhà của Venus, Nhà của Cryptoporticus, và tranh khảm võ sĩ quyền anh ở Villa San Marco tại Pompeii
• Cách thể hiện nhân vật trong hội họa và tranh khảm cổ đại có màu sắc tự nhiên và cảm quan thẩm mỹ hiện đại
  • Ví dụ: bích họa Sappho, Mona Lisa xứ Galilee
• Các tượng đa sắc của những nền văn hóa khác như Ai Cập, Nepal, châu Âu trung cổ cũng không khiến người hiện đại khó chịu đến vậy
  • Vì thế, cách giải thích rằng chỉ riêng tượng cổ đại trông đặc biệt xấu là không mấy thuyết phục

“Thuyết tô màu tệ hại”

• Lập luận cho rằng lý do các tượng phục dựng trông xấu là vì chất lượng phục dựng thấp, chứ không phải do cảm quan màu sắc của người cổ đại
• Phân tích sắc tố bằng phương pháp khoa học mà các nhà phục dựng sử dụng chỉ dựa trên thành phần hóa học của sắc tố còn sót lại, còn hình thức của lớp bề mặt hoàn chỉnh chỉ là suy đoán
  • Điều này được ví như phục dựng Mona Lisa chỉ từ các sắc tố còn sót lại
• Ngay cả những người phụ trách dự án phục dựng cũng thừa nhận không thể tái hiện chính xác
• Đồng thời, tác giả nhấn mạnh rằng ngay cả khi dùng cùng một bằng chứng về sắc tố, vẫn có thể tạo ra những tượng được tô màu đẹp mắt

Vì sao các bản phục dựng lại xấu đến vậy

• Có thể là vì các nhà phục dựng không có kỹ năng được rèn luyện như các nhà điêu khắc cổ đại, hoặc do nguyên tắc bảo tồn khiến họ không thể tái hiện những phần không có chứng cứ trực tiếp
  • Vì vậy, các bản phục dựng có thể chỉ dừng ở trạng thái còn lại lớp sơn lót, làm mất đi những sắc độ tinh tế ban đầu
• Công chúng đang hiểu lầm rằng những bản phục dựng này gần giống với diện mạo thật của tượng cổ đại
• Một số ý kiến còn đặt ra khả năng các nhà phục dựng cố ý tạo ra kết quả gây sốc để thu hút sự chú ý, kiểu “trolling”
  • Trên thực tế, triển lãm Gods in Color đã thành công lớn với công chúng và phổ biến rộng rãi sự thật rằng tượng cổ đại từng được tô màu
• Tuy nhiên, trong một thời đại mà niềm tin vào giới chuyên gia đang suy giảm, cách làm này có thể gây tổn hại đến lòng tin của công chúng

Kết luận

• Các bản phục dựng màu của tượng cổ đại trông thiếu tự nhiên không phải vì khác biệt thẩm mỹ với người cổ đại, mà vì giới hạn của kỹ thuật phục dựng và sai lệch trong diễn giải
• Cảm quan màu sắc của nghệ thuật cổ đại không khác người hiện đại quá nhiều, và cần có cách tiếp cận phục dựng chính xác và tinh tế hơn
• Cuộc thảo luận này là dịp để xem xét lại sự cân bằng giữa bằng chứng khoa học và phán đoán thẩm mỹ trong phục dựng nghệ thuật

[GN⁺]

Ý kiến trên Hacker News

• Tôi khá chắc về vấn đề này. Dấu vết sơn màu còn lại trên các tượng cổ thực ra là lớp nền mà họa sĩ vẽ lúc đầu. Sau đó họ phủ thêm chi tiết, đổ bóng và highlight lên trên, nhưng theo thời gian các lớp trên biến mất và chỉ còn lại lớp nền. Nhiều người bàn về chủ đề này ngoài chuyên môn của mình nên mới sinh ra hiểu lầm

  • Với tư cách là người học mỹ thuật, tôi có thể nói rằng tranh sơn dầu không làm như vậy. Trước hết người ta dựng hình bằng tông màu đất (earth tone), rồi mới thêm màu và highlight lên trên. Màu có độ bão hòa cao thì đắt và khó chồng lớp, nên không dùng ngay từ đầu. Có vẻ họ đang nhầm với kỹ thuật tranh tường fresco. Tượng vốn đã có khối nên không cần phải tô sáng tối. Chỉ thêm màu đơn thuần như tượng bán thân Nefertiti mới tự nhiên hơn
  • Như bài báo cũng nói, các nhà khảo cổ biết rằng màu họ phục dựng khác với bản gốc. Họ chỉ dùng những sắc tố có bằng chứng trực tiếp, nên phần còn lại chủ yếu chỉ là các sắc tố lớp dưới có độ bão hòa cao. Vấn đề là bối cảnh này không được giải thích rõ cho công chúng
  • Các nhà nghiên cứu được trích trong bài cũng nói điều tương tự. Màu phục dựng tương ứng với lớp lót của tác phẩm gốc, và chỉ có quan hệ suy đoán với phiên bản hoàn thiện ban đầu. Cecilie Brøns ở Copenhagen cũng nói: “Đây không phải là bản sao chính xác, và chúng ta sẽ không bao giờ biết được hoàn toàn hình dáng ban đầu của nó”
  • Tôi cũng từng nghĩ các tượng phục dựng trông kỳ lạ là vì chỉ tái hiện lớp nền. Chỉ cần nhìn tranh tường La Mã hay [tranh khảm](https://en.wikipedia.org/wiki/Plato%27s_Academy_mosaic/…) cũng thấy họ rất giỏi biểu đạt màu sắc
  • Loại công việc này cần hợp tác với những nghệ nhân lành nghề. Nếu là phục dựng cần tới phán đoán thẩm mỹ thì chỉ tiếp cận học thuật thôi là chưa đủ. Phải có cả nghệ nhân lẫn học giả cùng tham gia như trong quá trình trùng tu Nhà thờ Đức Bà

• Bài này khá thú vị. Ý nghĩ rằng các kiệt tác cổ đại được sơn như kiểu trải nghiệm xưởng gốm luôn khiến tôi thấy gượng gạo. Lý do các bản phục dựng trông xấu là vì theo nguyên tắc bảo tồn, không thể thêm vào những yếu tố không có bằng chứng trực tiếp. Vì thế chỉ còn lớp nền, còn các lớp phủ ban đầu thì bị lược bỏ. Các học giả cũng nhận thức được giới hạn này

  • Cũng có phản hồi kiểu “bạn đã từng xem nghệ thuật thời Trung Cổ chưa”. Như bài này, kỹ pháp hội họa thời Trung Cổ hoàn toàn khác với kiểu mỹ thuật Phục Hưng mà ta thường hình dung
  • Có người nhắc tới việc kết luận bài báo có thể tóm gọn là đã troll công chúng một chút. Trong thời đại niềm tin vào chuyên gia thấp như hiện nay, cách tiếp cận như vậy có thể khá nguy hiểm
  • Cũng có ý kiến không hiểu vì sao các nhà phục dựng thậm chí không thử tái tạo các lớp phủ trên. Dù sao công việc này vốn đã có yếu tố suy đoán, vậy thì hoàn toàn có thể tận dụng bằng chứng phụ trợ để làm cho nó hoàn chỉnh hơn

• Tôi nghĩ các học giả cổ điển học thiếu cảm quan trang điểm. Điều này làm tôi nhớ tới lần một học giả cố tái hiện garum của La Mã và tạo ra một thứ cháo cá kinh khủng. Trong thực tế, ở Ý người ta vẫn làm những loại nước mắm cá tương tự. Càng ở Bắc Âu, người ta càng có xu hướng xem văn hóa cổ đại như thứ đã đứt đoạn hoàn toàn

  • Một ví dụ tương tự là phục dựng món hầm cừu Babylon. Các học giả làm theo công thức cổ một cách máy móc nên vị rất tệ, còn các đầu bếp dựa vào kinh nghiệm thì tái hiện ngon hơn nhiều. So sánh nguyên văn công thức với phiên bản hiện đại sẽ rất thú vị. Thậm chí nếu giao việc phục dựng tượng cho một họa sĩ hiện đại, có khi cách tiếp cận lại gần với họa sĩ cổ đại hơn
  • Nhưng cũng có người nói “đó mới chính là cách làm garum thật”, và nhắc tới trường hợp Max Miller đã tái hiện thành công
  • Người khác bổ sung rằng nước mắm Đông Nam Á hay sốt Worcestershire cũng tương tự garum
  • Thực tế thì saeu-jeot hay các loại mắm lên men cũng phổ biến khắp châu Á. Xem Wikipedia

• Tôi thấy tiếc vì bài báo không có phỏng vấn trực tiếp các nhà phục dựng. Nếu được nghe chính họ nói về quá trình ra quyết định thì sẽ thú vị hơn nhiều. Các nhà khoa học thường thích kể về công việc và những trăn trở của mình

  • Ở cuối bài tôi cảm thấy hơi có dụng ý ý thức hệ. Nó có tác dụng phá vỡ hình ảnh tượng cổ điển từng được dùng như biểu tượng của chủ nghĩa thượng đẳng phương Tây, nhưng có lẽ đó là hệ quả phụ hơn là chủ ý. Bài viết đáng ra nên có góc nhìn trung lập hơn
  • Tôi cũng thích bài viết, nhưng đồng ý với phê bình này
  • Tuy vậy, có người nói rằng “dù có chủ ý hay không, những bản phục dựng cường điệu luôn dễ thu hút truyền thông hơn”. Thực tế nhiều cơ quan báo chí như Smithsonian, NPR, New Yorker đều đưa đậm các bản phục dựng như vậy

• Tôi không thích phần kết luận của bài viết. Lập luận rằng các nhà phục dựng đang ‘troll’ công chúng là quá yếu. Họ là những nhà khoa học và nhà bảo tồn âm thầm làm việc phía sau hậu trường bảo tàng

  • “Troll” có thể hiểu là một kiểu cường điệu có chủ ý để thu hút chú ý. Câu “tượng cổ xưa từng sặc sỡ như thế này” rõ ràng gây chú ý hơn nhiều so với “chúng đơn giản là từng được tô màu”
  • Nhưng cũng có nhiều ý kiến cho rằng thay vì chỉ suy đoán thì đáng lẽ phải hỏi trực tiếp chuyên gia
  • Một số người phê phán rằng “trước khi mỉa mai quyết định của chuyên gia thì ít nhất cũng nên nói chuyện với họ”
  • Người khác đùa rằng “các nhà khảo cổ cũng là con người thích đùa”, nên việc chỉ phục dựng lớp nền cũng có thể là một kiểu trò nghịch truyền thống
  • Có người khác cho rằng gọi đó là clickbait còn đúng hơn là troll. Công việc thực tế của chuyên gia và ý đồ của bộ phận truyền thông có thể khác nhau. Không nên vì một phần bài viết sai mà vứt bỏ toàn bộ giá trị của nó

• Cuộc tranh luận này làm tôi nhớ tới phục dựng âm nhạc cổ đại. Ví dụ như bản phục dựng nhạc Hy Lạp nghe khá thô, nhưng một buổi diễn khác của cùng dự án lại đẹp đến bất ngờ. Tôi nghĩ cảm quan âm nhạc của con người không thay đổi nhiều dù cách nhau hàng thời đại. Ngay cả nhạc cụ 3000 năm tuổi như guqin của Trung Quốc vẫn có thể khiến người ta xúc động

  • Nhân tiện cũng xin giới thiệu video biểu diễn của Peter Pringle, người nghiên cứu âm nhạc Sumer và tự phục dựng nhạc cụ để chơi

• Tôi đã xem triển lãm Gods in Color ở San Francisco. Tại triển lãm, người ta nói rất rõ rằng các bản phục dựng mang tính suy đoán. Một giai thoại do Pliny kể lại làm tôi ấn tượng: “tác phẩm mà nhà điêu khắc Praxiteles yêu thích nhất là tác phẩm được họa sĩ Nikias tô màu”. Người cổ đại cũng nhận thức được tầm quan trọng của màu sắc, và các họa sĩ cũng đạt danh tiếng không kém gì nhà điêu khắc

• Lập luận rằng “các nhà phục dựng không có kỹ năng ngang nghệ sĩ cổ đại” là quá võ đoán. Tôi không hiểu vì sao một người không có kinh nghiệm lại viết ra điều như vậy

• Tôi thấy tiếc cho khoảng cách giữa bằng chứng trực tiếp và khả năng nghệ thuật của con người. Công chúng không nhận ra rõ khác biệt đó. Sẽ hay hơn nếu nhờ các họa sĩ hiện đại phục dựng và trưng bày song song phiên bản bảo thủ và phiên bản sáng tạo

  • Tôi cũng thấy bức bối, nhưng nhờ cuộc tranh luận này mà lại quan tâm hơn đến tượng cổ đại
  • Vấn đề này giống phục dựng khủng long. Nên cho thấy phạm vi các khả năng. Thực ra có nhiều bằng chứng gián tiếp hơn như hội họa hay ghi chép, nên rất có thể màu sắc thực tế tinh tế hơn nhiều
  • Có người đùa rằng “giá như có một hệ thống có thể tạo ra bản hoàn thiện thuyết phục từ dữ liệu ít ỏi”

• Một điều thú vị là các tòa nhà gạch ở Mỹ thời thuộc địa cũng phần lớn được quét vôi (limewash). Mặt gạch trần chỉ tới cuối thế kỷ 19 mới xuất hiện như một lựa chọn thẩm mỹ

  • Có người hỏi liệu quét vôi có tác dụng bảo vệ gạch hay không, nhất là trong việc chống nước ngấm và hư hại do đóng băng - tan băng
  • Người khác bổ sung rằng đồ nội thất gỗ cũng từng được sơn giả vân gỗ