- Sự chú ý (Attention) là một nguồn lực khan hiếm và đắt giá trong xã hội hiện đại, và đang đóng vai trò như một chỉ dấu địa vị xã hội giống như các món hàng xa xỉ trong quá khứ
- Bản chất của hàng xa xỉ (Luxury Good) không nằm ở chất lượng hay hiệu suất, mà ở việc thể hiện sự dư dả đến mức có thể lãng phí thời gian và tài nguyên một cách tưởng như không cần thiết
- Túi Birkin, đọc sách phi hư cấu, nghe radio công, xem biểu diễn trả phí đều là những ví dụ cho thấy người ta thể hiện lựa chọn và sự dư dả của mình bằng cách “lãng phí” sự chú ý
- Thay vì dồn sự chú ý vào kết quả tức thì hay hiệu quả, chúng ta tập trung vào tự sự, sắc thái và trải nghiệm để gửi cho chính mình tín hiệu rằng “mình có dư dả”
- Bài viết nhấn mạnh nghịch lý rằng với những người cung cấp các “món hàng xa xỉ về sự chú ý” này (nhà sáng tạo hoặc phương tiện truyền thông), càng cố làm nó nhanh và tiện thì giá trị của nó càng biến mất
Thuộc tính xa xỉ của sự chú ý
- Hàng xa xỉ (Luxury) về bản chất có giá trị nhờ tính khan hiếm và khả năng phô bày
- Càng đắt hơn, càng kém thực dụng hơn, nó càng trở thành tín hiệu cho thấy sự dư dả không cần thiết
- Sự chú ý cũng vận hành theo cùng cơ chế đó
- Trong quỹ thời gian hữu hạn, việc ta tập trung vào điều gì tự thân đã trở thành một tín hiệu xã hội
- Nói cách khác, “ta dùng sự chú ý vào đâu” còn là một biểu hiện bản sắc mạnh hơn cả việc tiêu tiền vào đâu
Mỹ học của sự “lãng phí”
- Giống như hành động mua túi Birkin, việc dành thời gian cho những hoạt động không tạo ra năng suất đang nổi lên như một hình thức xa xỉ mới
- Ví dụ: đọc hết một cuốn phi hư cấu, nghe phát thanh trực tiếp, hay đến nhà hát dù vẫn có thể nghe miễn phí
- Kiểu “lãng phí sự chú ý” này không chỉ là tiêu dùng đơn thuần mà được hiểu như một hành vi mang tính tuyên ngôn, thể hiện hệ giá trị của bản thân
Sự phản kháng với xã hội tối ưu hóa
- Ngày nay, phần lớn nội dung đều hướng tới “tóm tắt hiệu quả” và “tính tức thì”, nhưng đó lại là chiều ngược lại của sự chú ý mang tính xa xỉ
- Tác giả chỉ ra rằng trong “thời đại của hiệu suất”, sự chậm rãi và đắm chìm lại trở thành giá trị khan hiếm
- Nghĩa là, thay vì “bản tóm tắt nhanh”, chính sự đắm chìm sâu mới là biểu tượng của xa xỉ
Lời khuyên nghịch lý dành cho nhà sáng tạo
- Nếu bạn muốn cung cấp nội dung như một món hàng xa xỉ, tức là một “trải nghiệm tiêu dùng sự chú ý một cách xa xỉ”,
thì mọi nỗ lực biến nó thành thứ nhanh hơn và tiện hơn đều đang tự tay phá hủy giá trị của nó
- Một món hàng xa xỉ đích thực chỉ có ý nghĩa trong sự bất tiện, chậm rãi và khoảng dư dả để lãng phí
Hàm ý
- Trong xã hội hiện đại dư thừa thông tin, “sự chú ý” đang nổi lên như một dạng vốn xã hội mới
- Càng trong thời đại mà tốc độ và năng suất được xem là điều hiển nhiên, sự chậm rãi và tập trung càng trở thành xa xỉ và là biểu hiện của bản sắc
- Cả cá nhân lẫn nhà sáng tạo đều phải tự quyết định điều gì là xứng đáng để mình “lãng phí”
5 bình luận
Khác với phần bình luận, đúng hơn là bài viết này dường như đang nói rằng cái thị trường ngách nơi người ta tuyên bố sẽ làm digital detox, dopamine detox, rồi vì thế mua những chiếc smartphone e-ink bị giới hạn tính năng kiểu feature phone, smartphone dạng bar phone, hay thiết bị soạn thảo văn bản ngoại tuyến gắn thêm vỏ bàn phím cơ cao cấp, rốt cuộc lại chính là một cách tiêu dùng mang tính "xa xỉ" của sự chú ý như bài viết nói tới, đồng thời là tiêu dùng để thể hiện cá nhân theo kiểu hipster.
Có vẻ như bài viết đang bàn về việc các nhà sáng lập startup hay nhà phát triển ứng dụng muốn nhắm vào thị trường này nên định hướng triết lý sản phẩm của mình như thế nào.
Ý kiến Hacker News
Tôi có cảm giác nội dung bài này chỉ cần đúng một câu là đủ, mọi trải nghiệm giờ đều mang lại cảm giác các công ty đang cạnh tranh xem ai có thể quấy rầy và làm mình phân tâm nhiều hơn, khi mua điện thoại mới lần đầu sau 8 năm và phải thiết lập tất cả cùng lúc (chặn quảng cáo, tắt thông báo, v.v.) thì tôi thoáng thấy tình hình đã tệ đến mức nào, điện thoại ngày nay liên tục đề xuất, đồng bộ và làm phiền người dùng bằng những thứ họ không muốn, giờ đây không còn sản phẩm nào tồn tại vì người tiêu dùng nữa, chỉ còn cái cớ tối thiểu để quảng cáo hoặc moi thêm sự chú ý và tiền bạc từ người dùng, cuối cùng nếu không thể thoát khỏi một thế giới luôn cướp lấy sự chú ý từ mọi phía thì đó sẽ trở thành cuộc chiến không ngừng để bảo vệ khả năng tập trung của mình
Cảm giác xem YouTube mà không có Adblocker là bất khả thi, bản thân quảng cáo đã khó chịu nhưng vấn đề thật sự là YouTube liên tục thúc ép bạn xem thêm thứ gì đó, thẻ hiện ra khi tạm dừng video, huy hiệu, đủ loại thumbnail, tất cả đều là yếu tố gây xao nhãng cần phải che đi, tôi cũng ẩn hết video ở thanh bên và chỉ để lại video tiếp theo được đề xuất, chỉ dùng nó để kiểm tra xem sẽ phát gì khi bật autoplay, thật đáng kinh ngạc là YouTube đã thành ra thế này, tôi biết Google là công ty quảng cáo, nhưng giờ YouTube được thiết kế để bạn không thể tập trung quá vài giây
Vợ tôi mua một điện thoại Android mới và ứng dụng thư viện ảnh bắt đầu hiển thị quảng cáo, điện thoại Android 5 năm trước của tôi có thể xem ảnh ngay trong ứng dụng camera, còn máy của vợ tôi thì không, muốn xem ảnh phải xem quảng cáo trước, cái này hoàn toàn là ác ý
Với tư cách là người đã dùng GNU/Linux trên mọi PC và smartphone gần 20 năm nay, tôi thấy rất mừng vì không phải gặp những vấn đề này, tình hình trên web đã đủ tệ rồi, nếu ngay cả trên thiết bị của mình cũng bị nhét thêm mấy thứ đó vào thì thật khó tưởng tượng nổi
Tôi nghĩ đây là lý do các giao diện chat AI mới như chatgpt vượt trội hơn các giao diện số trước đây, bạn đặt câu hỏi và chỉ nhận lại đúng câu trả lời trong cùng một định dạng gọn gàng, không quảng cáo, không làm phiền, cực kỳ sạch sẽ, nhưng tôi lo rằng nếu doanh thu từ thuê bao hay api không đủ bù chi phí cao thì cách này sẽ không thể kéo dài lâu
Tôi đồng ý, và thấy buồn trước thực tế là con người mải tập trung vào máy móc nên không thể tập trung vào quan hệ với người khác, sự gắn kết với đồng nghiệp và các mối quan hệ giữa người với người
Tôi nghĩ cốt lõi của bài là câu cuối: “Nếu đã quyết định cung cấp sự chú ý như một hàng xa xỉ, thì khi bạn làm nó nhanh và tiện hơn, bạn sẽ làm xói mòn giá trị của nó”, theo nghĩa đó thì văn hóa cũng là hàng xa xỉ, ví dụ nếu đọc bản tóm tắt vở kịch Shakespeare trên wiki thì bạn chỉ nắm được bề mặt nội dung mà không thể cảm nhận động cơ hay chiều sâu thật sự của nhân vật, tức là ở một khía cạnh nào đó, khả năng đồng cảm ngày nay cũng gần như là một “món xa xỉ”
Đồng cảm không phải là thứ có cũng được không có cũng được, mà là yếu tố thiết yếu để xã hội vận hành đúng cách, việc giờ đây bắt đầu có một số người nghi ngờ chính bản thân sự đồng cảm là dấu hiệu của sự suy tàn xã hội
Câu cuối giải thích vì sao xu hướng đặt món mang đi ở nhà hàng khiến tôi khó chịu, lý do đi nhà hàng là để tận hưởng sự xa xỉ và trải nghiệm, nhưng sau Covid thì ngay cả những quán tôi từng thích cũng trở nên rẻ tiền hơn, ăn bằng hộp nhựa và nĩa nhựa khiến tôi không còn muốn đến nữa, khi tập trung vào hiệu suất thì bạn đánh mất sự xa xỉ và cuối cùng phải cạnh tranh với siêu thị lớn hay đồ ăn nhanh, chính việc ăn cùng bạn bè và tập trung vào nhau mới khiến nhà hàng trở thành một hàng xa xỉ của sự chú ý
Tôi đồng ý với định nghĩa “văn hóa cũng là hàng xa xỉ”, một trong những cách chủ yếu mà tầng lớp thượng lưu tự định nghĩa mình là sự tinh tế hay “cảm quan”, haute couture và nghệ thuật thuần túy cũng vậy, “gu tốt” hay cảm quan là thứ có tính biến động nhưng đó mới là bản chất, xem sensibility trong Cambridge Dictionary
Tôi phần nào đồng ý rằng đồng cảm có vẻ như là thứ xa xỉ, nhưng thực tế tôi không nghĩ vậy, đồng cảm dẫn đến hợp tác và theo lý thuyết trò chơi thì cũng dẫn đến hành vi gần tối ưu, qua đó tăng khả năng sống sót và thịnh vượng, hiện tại vẫn còn quán tính tích lũy từ sự đồng cảm trong quá khứ nhưng nếu thiếu đồng cảm thì chúng ta sẽ ngày càng rơi vào thế lose-lose, đồng cảm cũng như mọi thứ khác, có lúc lên lúc xuống theo thời đại và thế hệ, nhưng về dài hạn tôi nghĩ xu hướng vẫn đi lên, thời nay những kẻ ái kỷ chỉ có đồ xa xỉ hay tâm thế nạn nhân có thể dễ thấy hơn, nhưng tôi vẫn hy vọng tương lai sẽ có nhiều đồng cảm hơn
Bản thân từ ngữ này có phần tùy ý và tôi không nghĩ tranh cãi về thuật ngữ có nhiều ý nghĩa, nhưng hiện tượng bài viết nói tới vốn đã có tên khác, tác giả đang nói về tiêu dùng/giải trí phô trương hơn là hàng xa xỉ, ví dụ Birkin bag vừa là hàng xa xỉ vừa là Veblen good (mặt hàng có cầu tăng khi giá tăng), ngoài ra, những thứ đạt được bằng sự chú ý không hề đắt đỏ, mà chỉ đơn giản là luôn “có giá phải trả”, lượng chú ý có thể dùng mỗi ngày là 10~14 giờ, và nếu bị ADHD thì có thể chuyển đổi còn nhanh hơn, việc xem concert online hay tới dàn nhạc giao hưởng thật ra không khác biệt lớn về mặt sự chú ý
Đoạn “Birkin bag là hàng xa xỉ, và việc đọc trọn một cuốn sách phi hư cấu hay nghe radio công cộng cũng vậy” nghe như một lời tự bạch, trái lại thì vào thời kỳ tôi vô gia cư, tôi còn đọc sách nhiều hơn và nghe podcast nhiều hơn, có vẻ tác giả không thực sự thích hai thứ đó mà coi giá trị của chúng là để “phát tín hiệu”
Tôi không biết có nên upvote không, vì sự chú ý cũng tập trung vào những hành vi gây nghiện, nên bản thân nó không phải xa xỉ mà là hiện tượng xảy ra khi những người bị bóc lột tìm cách trốn chạy hoặc khi cuộc sống của họ đổ vỡ, nghiện không đến từ sự xa xỉ, sự chú ý không phải xa xỉ mà là thời gian, và là tài nguyên quý giá nhất, nên việc nó bị “lãng phí” là dấu hiệu cho thấy có điều gì đó đang sai nghiêm trọng
Tôi cũng không nghĩ có thể nói nghiện chỉ đến từ sự xa xỉ, ví dụ trường hợp ô tô, nhiều người phụ thuộc toàn bộ đời sống vào xe hơi, việc lúc nào cũng phải để một cỗ máy khổng lồ ngoài kia vừa hút tiền vừa làm suy giảm thể chất lẫn tính xã hội, việc quen với trải nghiệm chỉ cần bấm nút là đủ cũng tương tự nghiện nội dung, smartphone hay thuốc lá điện tử, bỏ xe đi thì thấy đau đớn vì phải vận động cơ thể và tương tác với người khác
Định nghĩa của xa xỉ là “thứ không thiết yếu nhưng đem lại khoái lạc và thoải mái”, nên ngược lại tôi nghĩ chỉ có thể nghiện đồ xa xỉ, chứ đâu ai nói mình nghiện thức ăn, nước uống hay nhà ở vốn cần thiết cho sinh tồn
Tôi phải đọc kỹ bài này đến 3 lần mới hiểu, cách dùng từ đặc biệt khó đọc, có thể là vì tôi không quá thông minh, nhưng tôi vẫn thấy cách kết hợp từ ngữ có gì đó rất kỳ
Ta có thể bảo mọi người đọc sách, xem phim tài liệu, chơi board game chiến thuật dài, xem C-SPAN, đi dạo hay đi hiking dài, nhưng não người vốn được thiết kế để theo bản năng thích những con đường dễ tiếp cận dẫn đến thông tin và sự công nhận hơn, khi luôn có sẵn thiết bị hay chất kích thích cho những cú dopamine nhanh thì hiện tượng này chỉ có thể ngày càng tệ hơn
Gần đây trong một podcast, Taylor Swift đã nói rằng “bạn phải nghĩ năng lượng của mình như một thứ đắt đỏ, như hàng xa xỉ. Không phải ai cũng có thể chi trả cho nó”, có vẻ tác giả đã viết bài dựa trên câu nói này
Tôi không nghĩ mình đang phát tín hiệu ra thế giới bằng cách dành thời gian thế nào, cũng không dùng thời gian theo cách được tối ưu cho sinh tồn thích nghi, tôi không rõ là mình mới là người nghĩ như người ngoài hành tinh hay là tác giả mới như vậy, việc tôi đi dự sự kiện âm nhạc là vì đó là trải nghiệm khác về mặt chất lượng so với nghe ở nhà, tôi chỉ làm điều mình muốn chứ hoàn toàn không quan tâm người khác nhìn mình thế nào
Gần đây Adam Grant từng trò chuyện với Daniel Immerwahr về chủ đề “Liệu khả năng chú ý có thực sự ngắn đi không”, trong thời đại mạng xã hội và nội dung ngắn, nhiều người quả quyết rằng khả năng chú ý đã ngắn đi, nhưng nhà sử học Immerwahr cho rằng kiểu lập luận này đã lặp lại suốt nhiều thế kỷ và thứ thật sự thay đổi không phải bản thân khả năng chú ý mà là “ta tập trung vào điều gì”, họ cũng bàn về hoảng loạn đạo đức, tác động nhận thức của video game và opera, cũng như việc phim Marvel có phải là lãng phí thời gian hay không, link podcast
Hiện nay, smartphone thường bị xem là phương tiện cướp đi sự chú ý nhiều nhất. Tất nhiên, trước hết vấn đề nằm ở những người tạo ra các ứng dụng được thiết kế để dẫn dắt như vậy, nhưng tôi nghĩ đây là chuyện có thể giải quyết nếu biết cách sử dụng đúng.
Về cơ bản, nên tắt toàn bộ thông báo của ứng dụng và chỉ giữ lại những thông báo cần thiết.
Với những thông báo còn lại, cũng nên phân theo mức độ quan trọng, chỉ bật âm thanh/rung cho những cái thực sự cần thiết, còn lại thì không để hiện cả trên AOD hay màn hình khóa. Nếu không phải thông báo khẩn cấp thì cứ đến lúc muốn rồi mở danh sách thông báo ra xem một lượt là được.
Với email cũng vậy, nên chia thư mục để tự động phân loại và cài đặt chỉ nhận thông báo với những thứ khẩn cấp.
Chỉ cần làm đến mức này thôi thì sẽ không phải lo bị phân tán sự chú ý vì smartphone. Trừ khi bản thân bạn có thói quen cứ vài phút lại nhìn vào smartphone một lần.
Đây là một cách hay!
Lúc nào chuyện này cũng là vấn đề mà nhỉ