Sự sống, lao động, cái chết và người nông dân: địa tô và sự trưng thu

• Xét đến quy mô sở hữu đất đai thực tế và sức lao động của nông dân tiền hiện đại, phần lớn hộ gia đình khó có thể đáp ứng đủ nông sản cần thiết cho tự cấp tự túc
• Địa chủ (“Big Man”) và tầng lớp tinh hoa sở hữu diện tích đất rộng lớn, trong khi nông dân nhỏ lẻ ngoài phần đất tự do hạn chế còn phải canh tác trên đất của người khác dưới hình thức thuê đất hoặc nộp địa tô
• Cấu trúc phân chia phổ biến của tá canh và địa tô rất bất lợi cho nông dân, thường hơn 50% sản lượng thuộc về địa chủ
• Kinh tế nông dân ngay cả trong năm bình thường cũng chỉ dừng ở mức sinh tồn hoặc dư dả chút ít, và phần lao động thặng dư của nông dân bị sử dụng như đối tượng trưng thu cho các dự án khác nhau của nhà nước hay tầng lớp tinh hoa (quân sự, công trình dân sự, tôn giáo, v.v.)
• Năng suất nông nghiệp và khả năng tiếp cận đất đai có ảnh hưởng trực tiếp và rất lớn đến đời sống của từng nông dân cũng như cấu trúc xã hội

---

Mở đầu và thay đổi trong giả định

• Suốt loạt bài về kinh tế nông dân tiền hiện đại, trong điều kiện lý tưởng (đất tương đối màu mỡ và gần như không giới hạn), một hộ nông dân có thể đạt được tự cấp tự túc và tạo ra một ít thặng dư
• Nhưng trên thực tế, đất đai là hữu hạn và không miễn phí, và chính cấu trúc của xã hội nông nghiệp được thiết kế để tối đa hóa thặng dư của nông dân nhằm trưng thu cho tầng lớp tinh hoa

Sở hữu đất và hiện thực

• Trái với quy mô canh tác lý tưởng của một hộ (30~56 acre), trên thực tế phần lớn nông dân chỉ sở hữu những mảnh đất nhỏ từ 3~6 acre
• Ví dụ, ở La Mã cổ đại, Trung Quốc, Ai Cập, Pháp thời trung đại, con số này chỉ khoảng 3~6 acre theo mức trung bình hoặc trung vị
• Những nông dân giàu sở hữu nhiều đất là thiểu số; đa số hộ nông dân sở hữu diện tích canh tác rất chật hẹp so với sức lao động
• Nếu tính đến canh tác hỗn hợp lúa mạch, lúa mì, đậu và luân canh (để hoang 1/3 diện tích canh tác), các nông hộ nhỏ thường thậm chí không sản xuất đủ ngũ cốc cho nhu cầu tự cấp
• Trong một số trường hợp, có thể bù đắp phần nào bằng cây trồng vườn mật độ cao như hẹ, nhưng điều đó vẫn có giới hạn và không thể thay thế toàn bộ nhu cầu dinh dưỡng
• Vấn đề cốt lõi là một nông hộ có quá ít đất so với lượng lao động họ có
• Lực lượng lao động nhàn rỗi trong gia đình nông dân sẽ kiếm thu nhập bên ngoài bằng cách canh tác đất của người khác, làm thuê tại địa phương hoặc làm tá điền

Giới hạn mở rộng đất đai và đại điền chủ

• Việc khai khẩn đất mới đòi hỏi đầu tư cực lớn và thâm dụng lao động
• Thủy lợi, chặt phá rừng (bao gồm nhổ gốc cây), khai khẩn đất dốc, dọn đá v.v. khiến việc mở rộng đất nông nghiệp ngay lập tức trong ngắn hạn hầu như là bất khả thi
• Vì vậy, nông dân nhỏ lẻ sẽ thuê đất của địa chủ (“Big Man”), nông dân giàu, hoặc các hộ nhỏ còn dư đất
• Trên thực tế, thường có tình trạng toàn bộ đất canh tác được phân bổ thành 1/3 thuộc nông dân nhỏ, 1/3 thuộc nông dân giàu, và 1/3 thuộc địa chủ hoặc đền thờ
• Cấu trúc phổ biến là các hộ nông dân nhỏ gần như luôn tận dụng lao động dư thừa để canh tác đất của người khác dưới hình thức tá điền/thuê đất

Điều kiện tá canh và thuê đất

• Các điều kiện tá canh và thuê đất (sharecropping) thông thường rất bất lợi
• Theo các nghiên cứu lịch sử và dân tộc học, tỷ lệ phân chia thay đổi tùy theo các đầu vào như đất đai, lao động, gia súc, hạt giống, nước v.v.
• Các ví dụ phân chia điển hình: nếu chỉ cung cấp lao động thì nhận 18.75% sản lượng; nếu cung cấp phần lớn đầu vào chính thì nhận 40~60%; nếu “cung cấp tất cả” thì nhận 81.25% sản lượng (trường hợp cực hiếm)
• Ở châu Âu, mô hình chia 50:50 sản lượng rất phổ biến (dù còn tùy cấu trúc hợp đồng)
• Với một tá điền trung bình, điều tốt nhất có thể đạt tới chỉ là tự cấp hoặc mức sống lay lắt đủ để giữ “phẩm giá”; đất thuê có hiệu quả và mức đền đáp thấp hơn rõ rệt so với đất tự sở hữu

Ý nghĩa kinh tế của tá canh và động lực lao động

• Từ góc nhìn của nông dân, các khái niệm lợi suất cận biên (hiệu quả) và lợi ích cận biên (mức dễ chịu) của lao động phát huy tác dụng
• Họ sẽ ưu tiên canh tác trước trên đất màu mỡ do mình sở hữu, rồi dần chuyển sang đất thuê có sản lượng thấp hơn
• Càng có nhiều đất tá canh, lượng ngũ cốc thực nhận trên cùng một lượng lao động càng giảm mạnh
• Vì thế, đa số nông dân thường dừng lao động ở mức “tự cấp và thêm một chút” (subsistence and a little more)
• Họ điều chỉnh sản lượng ở mức thích hợp để ứng phó với lao động bổ sung hằng năm (sửa nông cụ, tu bổ hàng rào, v.v.) và những bất định như mất mùa

Cấu trúc trưng thu

• Các giai tầng ngoài nông dân (địa chủ, nhà nước, tinh hoa) chủ yếu dựa vào nông sản thặng dư và lao động để duy trì nhiều hoạt động xã hội khác nhau (chiến tranh, công trình công cộng, kiến trúc tôn giáo, đời sống tinh hoa, v.v.)
• Phần lao động vượt quá mức sinh tồn của nông dân là hạt nhân của hệ thống trưng thu của nhà nước hay địa chủ, khiến việc cải thiện thu nhập thực tế và chất lượng sống trở nên khó khăn
• Thông qua quân dịch, lao dịch công ích (“corvée labor”) và các loại thuế, cống nạp, lao động và sản lượng tiếp tục bị rút ra một cách liên tục
• Ví dụ: huy động quân sự ở La Mã cổ đại (10~20% tổng nam giới bị động viên), hay các hệ thống lao động tập thể/lao dịch công ở châu Âu trung đại
• Đất có năng suất cao dẫn đến mức trưng thu cao hơn, và sự phức tạp của nhà nước hay cộng đồng địa phương (đô thị, văn minh, công trình kiến trúc, v.v.) rốt cuộc đều đặt nền trên sự bóc lột giai cấp nông dân

Kết luận và tác động

• Các hộ nông dân nhìn chung chỉ cầm cự sinh tồn dưới cơ cấu sở hữu đất đai mong manh cùng các điều kiện địa tô và tá canh bất công
• Những nông dân có năng suất thấp và khả năng tiếp cận đất kém đôi khi còn bị loại khỏi nghĩa vụ quân sự, lao dịch và thuế khóa, điều này cũng ảnh hưởng đến cấu trúc sinh tồn của từng tầng lớp và sự tích hợp của nhà nước
• Những thành tựu to lớn và đa dạng của xã hội tiền hiện đại (đô thị hóa, nghệ thuật, hệ thống nhà nước) rốt cuộc đều là sản phẩm lịch sử của việc trưng thu sức lao động và sản lượng từ giai cấp nông dân

[GN⁺]

Ý kiến Hacker News

• Ngay từ thời La Mã, đã có thất nghiệp, thiếu việc làm và sự rời bỏ lực lượng lao động, điều này có thể thấy qua nhiều ghi chép và ví dụ khác nhau. Việc nông dân rời bỏ đất đai không phải là lựa chọn phổ biến, nhưng thực tế đã có những trường hợp như vậy; có thể dễ dàng suy ra điều đó từ các biện pháp nhằm đảo ngược tình trạng này, cũng như từ các tài liệu liên quan đến hôn nhân và thừa kế đất đai. Các cuộc nổi dậy của nông dân thường là cuộc đấu tranh để duy trì các quyền hiện có, hoặc các “quyền cần được bảo vệ” dù chỉ mang tính không chính thức. Tính lưu động của lao động đã tồn tại từ trước thời hiện đại
  • Lãnh chúa trói buộc nông dân vào đất đai, nhưng trên thực tế vẫn có cách để bỏ trốn. Ví dụ, với nông nô, nếu sống trong thành phố một năm lẻ một ngày mà không bị chủ phát hiện thì có thể trở thành người tự do. Họ được ghi lại là villein, nhưng về bản chất là những nông dân tự do ở ngoài phạm vi cai quản của chủ đất
  • Sau khi Cái Chết Đen quét qua châu Âu vào thế kỷ 14, sự sụt giảm dân số khổng lồ khiến nông dân có vị thế thuận lợi hơn về tiền công và đất đai, và họ thực sự di chuyển để tìm điều kiện tốt hơn. Đáp lại, giới quý tộc và các vị vua tìm cách kiểm soát chặt chẽ việc di chuyển, hạn chế tăng lương, thậm chí cả việc nông dân phô bày sự sung túc của mình (nhiều nông dân cũng đa dạng hóa thu nhập qua hoạt động thương mại). Nhưng những đạo luật cố cưỡng ép ngăn lại dòng chảy kinh tế và xã hội trong thực tế ấy cuối cùng dần thất bại, và chế độ phong kiến sụp đổ (dù không diễn ra cùng lúc ở mọi nơi, và có những nơi tồn tại rất lâu như Nga hay Sicily). Theo nghĩa đó, Cái Chết Đen nghịch lý thay lại có tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế - xã hội của châu Âu, dẫn tới sự khởi đầu của thời kỳ Phục Hưng và làm thay đổi cả thời đại tiếp theo
• Loạt bài này khiến người ta suy nghĩ sâu sắc không chỉ về quá khứ mà còn về cấu trúc giai tầng xã hội đang tồn tại ngày nay. Nó làm ta cảm nhận rằng giai tầng chưa bao giờ là điều ngẫu nhiên
  • Người ta nhanh chóng nhận ra rằng những cấu trúc giai tầng này không hình thành một cách tình cờ, mà thường được thiết kế có chủ đích để kéo phần lợi ích dư thừa lên phía trên
  • Cấu trúc xã hội hiện đại cũng là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài theo các động lực khuyến khích và lịch sử. Nhưng điều đó khiến ta tự hỏi liệu có thể thiết kế một hệ thống tốt hơn nếu tối ưu hóa theo tri thức tâm lý học ngày nay (đặc biệt là tâm lý bệnh học) và các giá trị mà chúng ta đề cao như tự do, cân bằng và bình đẳng cơ hội hay không
  • Thay vì những bàn luận đơn giản kiểu “người giàu đang cấu kết để đè nén chúng ta”, cần tập trung vào việc giai tầng ở quy mô nhỏ thì tự duy trì, nhưng phần lớn là đã tiến hóa một cách tự phát. Ý nghĩ rằng “ai đó đang ngăn cản sự đi lên của tôi” chỉ là một dạng tự an ủi
• Với đa số hộ nông dân, nếu không có đất thì dù có nhiều sức lao động cũng chẳng giúp được gì. Và nếu đất bị trói chặt vào tay giới quý tộc, tầng lớp quyền lực hay các tu viện, thì hệ thống này bề ngoài có vẻ kém hiệu quả nhưng thực ra lại rất có lợi cho kẻ bóc lột, vì nó giam giữ lao động dư thừa
  • Rất dễ hiểu lầm rằng hệ thống này kém hiệu quả và bóc lột như nhau với tất cả mọi người. Những kẻ sở hữu đất đai hay đặt ra luật chơi thực tế hưởng gần như mọi thứ, và các dịch vụ như xây dựng hay y tế luôn chảy về phía họ. Ta cũng có thể nghe họ than phiền rằng thực tế hay kinh tế đang khó khăn, nhưng trên thực tế tình hình của họ hoàn toàn khác với những gì chúng ta tưởng
• Loạt blog này của Bret Devereaux gợi nhớ rõ việc Cái Chết Đen đã thay đổi quan hệ lao động đến mức nào. Nó giải thích rất hay về việc người giàu có thể rút ra bao nhiêu lao động thặng dư, và cú sốc xã hội khi lực lượng lao động suy giảm khiến người lao động có được sức mặc cả. Với tầng lớp nông dân, Cái Chết Đen và những biến đổi xã hội sau đó có lẽ nghịch lý thay lại là cơ hội tốt nhất
  • Điều đó khiến tôi nghĩ rằng trong cơ cấu dân số ngày nay, nếu di cư quy mô lớn bị chặn lại thì có thể cũng sẽ xuất hiện thay đổi tương tự. Tuy nhiên, tầng lớp thống trị đang chủ động hành động để điều đó không xảy ra
  • Theo tôi, người giàu có xu hướng cất giữ tài sản ở những nơi an toàn nhưng không tạo ra thu nhập, thay vì ở những nơi thực sự có tính sản xuất; và khi dân số giảm mạnh, người lao động đòi hỏi phần phân phối của cải lớn hơn, thì của cải đó trên thực tế sẽ được sử dụng hiệu quả hơn và khiến toàn xã hội sung túc hơn. Vì thế tôi không lo về suy giảm dân số; ngược lại, khi sức mặc cả của lao động tăng lên, của cải mà giới giàu từng ôm giữ sẽ được đưa vào nơi sản xuất và xã hội nói chung sẽ phát triển hơn
• Tôi đặc biệt khuyến nghị cuốn Peasants, Knights, and Heretics cho bất kỳ ai quan tâm tới chủ đề này
• Chế độ leasehold ở Anh hiện đại thực chất là sự nối dài của kiểu sở hữu đất đai thời trung cổ. Ở Anh, ngay cả khi mua nhà, có trường hợp bạn không thực sự mua đứt đất mà chỉ thuê và phải trả tiền thuê đất. Thời hạn hợp đồng thường trên 80 năm, nhưng đôi khi vẫn có leasehold chỉ còn vài năm được đem bán. Không có quyền gia hạn được bảo đảm, phải trả phí premium, và dù đã có nhiều nỗ lực cải cách, hệ thống này vẫn còn tồn tại
  • Phần lớn nhà ở không phải leasehold, và thời hạn thường trên 125 năm. Bản thân tiền thuê đất cũng chỉ mới thực sự xuất hiện trong vài chục năm gần đây và giờ thì đã biến mất
  • Ở Scotland, leasehold rất hiếm. Tôi nhớ đã rất ngạc nhiên khi lần đầu nghe về chuyện này lúc tìm nhà gần London
  • Ngay cả ở Anh hay các nước châu Âu phát triển, bạn vẫn có thể rơi vào tình thế bấp bênh chỉ vì sở hữu và thuê đất, ngay cả khi không cần vay nợ. Chỉ một thông báo bằng văn bản là có thể mất nhà hoặc bắt đầu một vụ kiện tụng kéo dài
• Đây là một tiêu đề diễn tả rất đúng cuộc sống của phần lớn mọi người ngày nay
  • Loạt bài này bàn rất kỹ về điều đó. Đặc biệt, nó giải thích nhận thức sai lầm rằng nông dân thời trung cổ làm việc ít hơn chúng ta rất nhiều
  • Định nghĩa về Technofeudalism được trình bày rất hay
• Ở phần cuối loạt bài, cần phải nhớ tới lịch sử người da đen bị đẩy khỏi đất đai sau khi các phương thức canh tác hiệu quả hơn được đưa vào, và gần như chẳng nhận được gì. Chỉ một số ít là tiểu nông tự canh, mà ngay cả họ cũng dần bị đẩy ra ngoài khi tín dụng bị chặn. Năm 1910, người da đen sở hữu khoảng 15 triệu mẫu Anh đất, còn nay chỉ còn lại 1 triệu mẫu Anh
  • Nếu giải thích sự thay đổi này chỉ bằng “hiệu quả”, thì trên thực tế sẽ bóp méo việc chính sách và cấu trúc quyền lực đã mang lại lợi ích cho ai, và loại trừ, gạt bỏ ai
  • Tôi tự hỏi từ sau năm 1910, mức sở hữu đất bình quân đầu người của toàn bộ nước Mỹ đã giảm đi bao nhiêu. Tôi tuyệt đối không có ý biện hộ cho mức độ nghiêm trọng của phân biệt chủng tộc, nhưng về tổng thể có thể đã thay đổi rất nhiều
  • Trước Cách mạng Công nghiệp, 80% dân số làm việc trên đất nông nghiệp
• Các bài viết của ACOUP rất đáng đọc với những ai quan tâm đến công nghệ. Tôi vẫn chưa đọc hết loạt này, nhưng cách họ phân tích xã hội từ góc nhìn hệ thống — như trong các bài về Cách mạng Công nghiệp, luyện thép, hay so sánh chiến tranh vây thành trong Chúa tể những chiếc nhẫn với chiến thuật thực tế — thực sự rất ấn tượng. Chúng có đủ chiều sâu để hiểu được nguyên lý ngay cả khi không có kiến thức nền lịch sử
  • Ngay cả loạt bài về quá trình “làm bánh mì”, thứ có vẻ chẳng có gì đặc biệt, cũng rất thú vị