- Vào khoảng năm 1910, vì sự tiến bộ công nghệ và biến đổi xã hội nhanh chóng, tình trạng hỗn loạn, lo lắng và kiệt sức thần kinh trở nên phổ biến trong cộng đồng
- Sự xuất hiện của các phương tiện giao thông mới như ô tô, xe đạp, máy bay đã làm thay đổi luôn cả cách hiểu về không gian và thời gian
- Thay đổi của thời đại khiến sự đau khổ tinh thần và bệnh lý thần kinh gia tăng nhanh, đặc biệt nổi bật ở các ngành white-collar
- Trong giới nghệ thuật, các tác giả như Stravinsky, Kandinsky, Picasso đã chuyển sự hỗn loạn và sự đứt quãng thành đổi mới nghệ thuật, thành phong trào chủ nghĩa hiện đại
- Max Weber và Sigmund Freud đã đưa ra các lý thuyết mới về bản chất con người, góp phần đẩy mạnh tranh luận xem công nghệ và chủ nghĩa tư bản có đe dọa tính người hay không
Lời mở đầu: Những thay đổi đầu thế kỷ 20 và sự tương đồng với thời hiện đại
- Đầu thế kỷ 20 là thời đại của sự hào nhoáng của tốc độ và công nghệ (ô tô, máy bay, xe đạp), nhưng cũng là thời đại tràn ngập nỗi sợ hãi và rối loạn tinh thần
- Những thách thức của thời kỳ này có nhiều điểm giống với ngày nay, và nhìn lại quá khứ giúp ta có thêm những hiểu biết về hiện tại
- The Vertigo Years của Philip Bloom đi sâu vào châu Âu giai đoạn 1900–1914, tập trung nghiên cứu kỹ tác động của thay đổi công nghệ đối với nghệ thuật và bản tính con người
1. Nhận thức rằng năm 1910, thế giới đang thay đổi quá nhanh
- Trong thời gian ngắn từ thập niên 1880 đến 1910, sự phát triển của kỹ thuật vận tải (ví dụ như Ford Model T, chuyến bay của các anh em Wright) đã làm biến đổi hoàn toàn thế giới phương Tây
- Ở Pháp, số ô tô đã tăng từ 3.000 chiếc năm 1900 lên hơn 100.000 chiếc vào năm 1914; ở Hoa Kỳ, sản xuất hàng loạt mới diễn ra từ năm 1908
- Tốc độ tự thân đã trở thành chủ đề tranh luận về thẩm mỹ, triết học và tâm lý, và đặc biệt việc phụ nữ sử dụng phương tiện giao thông là đối tượng gây tranh cãi xã hội và lên án đạo đức
- Người phụ nữ đi xe đạp bị nhìn như biểu tượng của giải phóng lẫn sa sút đạo đức
- Một số bác sĩ và người bảo thủ đạo đức còn cảnh báo cả những căn bệnh mới như “bệnh của bánh xe”
- Các nhà phê bình công nghệ và tiểu thuyết gia thể hiện sự cảnh giác trước thực tế con người đang ngày càng bị cơ giới hóa
- Những phân tích so sánh tốc độ của những cỗ máy nhanh với kích thước con người, tạo ra cảm giác như con người được “khổng lồ hóa”
- Nổi bật trong nhận thức thời đại là câu: “Công nghệ đã tạo ra những 'chủng tộc khổng lồ' mới và thay đổi luôn cả trải nghiệm về không gian và thời gian”
2. Nghịch lý thần kinh và đau khổ tinh thần do cuộc cách mạng công nghệ mang lại
- Nhịp sống hối hả của đời sống thường ngày cùng biến động xã hội đã gây ra hiện tượng suy nhược thần kinh (neurasthenia) hay 'American Nervousness'
- Bệnh này, lần đầu tiên được chẩn đoán ở Hoa Kỳ cuối thế kỷ 19, được mô tả bởi kiệt sức tinh thần, lo âu và mệt mỏi
- Nó đặc biệt xuất hiện ở những người làm nghề nhân viên văn phòng và các chuyên môn sử dụng kỹ thuật, máy móc nhanh
- Việc gia tăng số bệnh nhân tâm thần cũng hiện ra rõ trong thống kê
- Tại Đức, số bệnh nhân bệnh viện tâm thần tăng mạnh từ 40.375 người năm 1870 lên 220.881 người năm 1910
- Tỷ lệ nhập viện vì bệnh hệ thần kinh tại bệnh viện thường quy trong cùng thời kỳ cũng tăng từ 44% lên 60%
- Nhiều bệnh nhân ở lại viện dưỡng bệnh tư nhân hoặc spa để cố gắng phục hồi (gợi nhắc bối cảnh tiểu thuyết The Magic Mountain của Thomas Mann)
3. 1910~1913, cột mốc chuyển của lịch sử nghệ thuật
- Các nhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ thực tại đang tăng tốc, và nhanh chóng thoát khỏi truyền thống nghệ thuật cũ
- Họ cảm thấy có bổn phận phải diễn tả sự hỗn loạn của hiện đại và đối thoại với thời đại mới
- Trong âm nhạc, Stravinsky lấy cảm hứng từ nghệ thuật dân gian cổ Nga để tạo ra The Rite of Spring
- Khi ra mắt tại Paris năm 1913, đã xảy ra cảnh hỗn loạn, đánh nhau và náo loạn giữa khán giả trong hội trường hòa nhạc
- Trong nghệ thuật thị giác, Kandinsky mở đường cho hội họa trừu tượng
- Sự ra đời của các công nghệ mới như máy ảnh Kodak, khiến việc tái hiện thực tại trở nên dễ dàng, đã kéo theo sự phát triển thực sự của mỹ thuật trừu tượng
- Dựa trên cảm hứng nguyên thủy (như các phù thủy ở dãy Ural), ông tìm kiếm hiệu ứng synesthesia
- Các nhà phê bình chỉ trích hội họa trừu tượng đầu tiên là “sự chấm dứt của nghệ thuật” và “độc khí của thói xấu đô thị”
- Picasso lấy cảm hứng từ mặt nạ châu Phi để thử nghiệm chủ nghĩa nguyên thủy, thách thức cấu trúc căn nguyên của điều kiện nhân loại
- Cả Stravinsky, Kandinsky, Picasso đều về sự xa cách của cảm xúc con người do hiện đại gây ra, lại rút các hình ảnh cổ xưa hay nguyên thủy vào tác phẩm
- Chủ nghĩa hiện đại về bản chất là phản ứng trước tính hiện đại (modernity)
4. Sự ra đời của các lý thuyết mới về bản chất con người
- Khoảng năm 1910, Max Weber (nhà xã hội học) và Sigmund Freud (nhà phân tâm học) đưa ra những hệ thống lý thuyết mới về mối quan hệ giữa con người, xã hội và chủ nghĩa tư bản
- Trong The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Weber phân tích rằng truyền thống Tin Lành Bắc Âu đã tác động đến tính chăm chỉ, tính tiết kiệm và tinh thần đầu tư của chủ nghĩa tư bản
- Giáo lý tôn giáo đóng vai trò hình thành văn hóa khuyến khích lao động miệt mài và tích lũy vốn
- Freud chẩn đoán rằng xã hội tư bản và nền văn minh công nghệ đã kìm nén và bóp méo bản chất con người
- Bản chất con người hình thành trong xung đột giữa dục vọng nguyên thủy (id) và chuẩn mực xã hội (superego), và chính căng thẳng này cấu thành cái tôi (ego)
- Qua khái niệm sublimation, ông nhấn mạnh rằng động lực nguyên thủy có thể chuyển thành những hình thức được xã hội chấp nhận
- Chủ nghĩa tư bản hiện đại dựa trên việc chuyển hóa hay kìm hãm dục vọng cá nhân; nhưng điều đó tạo ra lợi ích vật chất cho tập thể trong khi cá nhân phải trả giá bằng gánh nặng tâm lý (lo âu, suy nhược thần kinh...)
- Niềm tin của Weber (tôn giáo truyền thống đưa chủ nghĩa tư bản tiến lên) và chẩn đoán của Freud (bản chất con người vốn trái khớp bản chất với chủ nghĩa tư bản) vẫn là những tranh luận lớn đến ngày nay
- Cả khi xét cả sự phát triển trí tuệ nhân tạo hiện tại, câu hỏi công nghệ đổi mới có phải là biểu đạt tối hậu của tính người, hay là mối đe dọa, vẫn còn nguyên tính thời sự
- Câu trả lời luôn hai mặt—đó là bài toán của năm 1910 và cũng là băn khoăn của năm 2025
Chưa có bình luận nào.