Các họ tiếng Anh có nguồn gốc từ biệt danh
(blog.plover.com)- Trong các họ tiếng Anh có nhiều họ phụ danh hình thành bằng cách thêm
-s,-sonsau tên cha hoặc biệt danh, nên các dạng như John Peterson, John Williams, John Johnson lặp lại khá nhiều - Những biệt danh vẫn còn quen thuộc ngày nay giúp lộ ra nguồn gốc của họ tương đối dễ: từ Jack có Jacks/Jackson, từ Bill·Will·Wille có Bills/Bilson, Wills/Wilson, Willis/Willison
- Khi gắn hậu tố chỉ dạng nhỏ như
-kin, ý nghĩa kiểu “con trai của Will/Peter nhỏ” vẫn còn lại và cố định thành các tên như Wilkins/Wilkinson, Peterkins, Perkins - Những biệt danh nay gần như không còn dùng như Wat, Hob, Daw vẫn để lại dấu vết trong các họ Watts/Watson/Watkins, Hobbs/Hobson/Hobkins, Dawes/Dawkins/Dawson
- Các ví dụ bổ sung và đề xuất của Claude có lẫn sự không chắc chắn; đặc biệt, từ nguyên của Malkins/Malkinson mâu thuẫn với cách giải thích họ theo dòng mẹ trên Wiktionary
Mô thức cơ bản của họ phụ danh trong tiếng Anh
- Trong khối nói tiếng Anh, họ phụ danh dựa trên tên cha rất phổ biến
John PetersvàJohn Petersoncó thể được hiểu là người có cha tên PeterPeterscó thể được xem là dạng xuất phát từPeter's
- Cùng một cấu trúc này lặp lại ở nhiều tên khác
- John Williams / John Williamson
- John Roberts / John Robertson
- John Richards / John Richardson
- John James / John Jameson
- John Johns / John Johnson
Trường hợp biệt danh quen thuộc trở thành họ
- Có nhiều trường hợp biệt danh chứ không phải tên đầy đủ trở thành nền tảng của họ
- Từ Jack, biệt danh phổ biến của John, xuất hiện John Jacks và John Jackson
- Từ các dạng rút gọn của William là Bill, Will, Wille hình thành Bills/Bilson, Wills/Wilson, Willis/Willison
- Richard và Nicholas cũng để lại nhiều họ theo cách tương tự
- Từ biệt danh Dick của Richard có Dicks hoặc Dix, Dickson hoặc Dixon
- Từ biệt danh Nick của Nicholas có Nicks hoặc Nix, Nickson hoặc Nixon
- Những tên có
-kinliên hệ với các biệt danh ở dạng nhỏ- Wilkins và Wilkinson được hiểu là con trai của little Will
- Peterkins là con trai của little Peter
Dấu vết còn lại từ những biệt danh nay đã lạ lẫm
- Nếu nhận ra mô thức, thường vẫn có thể đoán được tên hoặc biệt danh gốc, nhưng tên đó có thể không còn phổ biến nữa hoặc cách viết đã thay đổi
- Pierce, Pearse, Pierson, Pearson được xem là những tên bắt nguồn từ Pierre, Piers, Pierce
- Pierre/Piers/Pierce có cùng gốc với Peter, vẫn còn được dùng trong tiếng Anh nhưng hiếm hơn rất nhiều so với trước
- Perkins là tên bắt nguồn từ little Pierre
- Robin từng được dùng làm biệt danh của Robert và để lại Robins/Robinson
- Bài viết xem Robin là dạng từ
Robkintrong đó-bk-được đơn giản hóa thành-b- - Claude trả lời rằng cách giải thích này sai, và Robin là dạng nhỏ tiếng Pháp bắt nguồn từ Old French Robin/Rovin; tác giả thấy lời giải thích này có vẻ hợp lý
- Bài viết xem Robin là dạng từ
- Vì một số biệt danh đã biến mất, đôi khi mô thức của họ vẫn hiện rõ nhưng tên gốc không lộ ra ngay
- Wat là dạng rút gọn cổ của Walter và để lại Watts, Watson, Watkins
- Hob là dạng rút gọn cổ của Robert và để lại Hobbs, Hobson, Hobkins
- Daw là biệt danh cổ của David và để lại Dawes, Dawkins, Dawson
- Gib trong Gibbs/Gibson được xác nhận là biệt danh cổ của Gilbert
- Sim hoặc Simme trong Simpson, Simms, Simkins từng là biệt danh rất phổ biến của Simon
Các ví dụ bổ sung do độc giả đóng góp
- Vicki Rosenzweig bổ sung Hick như một biệt danh đã biến mất của Richard
- Từ đó có Hicks, Hix, Hickson, Hixon, Hickman, Hickmott
- Theo Dictionary of American Family Names qua Ancestry.com,
-mottcó thể chỉ quan hệ thông gia nam - Willmott có vẻ là một trường hợp rõ ràng khác cùng loại
- Các tên Gael như Dermott không thuộc kiểu này; sự giống nhau chỉ là ngẫu nhiên
- Hodge là biệt danh cổ của Roger và để lại Hodge, Hodges, Hodgson, Hodgkins
- Lucy Keer đề xuất rằng Bateson/Bates có thể bắt nguồn từ Bat, một biệt danh cổ của Bartholomew
- Christopher Taylor bổ sung rằng
At-trong Atkins/Atkinson là dạng rút gọn của Adam, và Addis/Addison cũng tương tự- Ông biết một người mang họ Atteson, nhưng không chắc có phải cùng trường hợp hay không
- Người dùng Hacker News
tibbarbổ sung thêm nhiều ví dụ- Dob là một biệt danh cổ khác của Robert, để lại Dobson, Dobbs, Dobkin v.v.
- Dodge là một biệt danh khác của Roger và dẫn tới Dodgson; tên thật của Lewis Carroll là Charles Dodgson là một ví dụ
- Tibb là biệt danh cổ của Theobald và để lại các họ như Tibbs, Tibbets
- Hud là biệt danh của Hugh và để lại Hudson
Đề xuất của Claude và những điểm cần thận trọng khi kiểm chứng
- Claude đề xuất 10 trường hợp tương tự không có trong bài viết gốc
- Higgins/Higgs: bắt nguồn từ Hick, một dạng gọi thân mật thời trung đại của Richard
- Timms/Timson: bắt nguồn từ Tim, một biệt danh thời trung đại của Timothy
- Hodgson/Hodges: bắt nguồn từ biệt danh Hodge của Roger
- Atkins/Atkinson: bắt nguồn từ At hoặc Atte, dạng nhỏ thời trung đại của Adam
- Parkins/Parkinson: bắt nguồn từ Perkin, dạng nhỏ của Peter/Pierre
- Judson/Judd: bắt nguồn từ Judd, biệt danh thời trung đại của Jordan
- Malkins/Malkinson: bắt nguồn từ Malk, dạng nhỏ của Malcolm
- Larkins/Larkin: bắt nguồn từ Larry hoặc Laurence, dạng thời trung đại của Lawrence
- Collins/Colson: bắt nguồn từ Col, biệt danh thời trung đại của Nicholas
- Huggins/Huggett: bắt nguồn từ Hug, dạng gọi thân mật thời trung đại của Hugh
- Một số đề xuất vẫn còn bất định về từ nguyên
- Wiktionary xem Malkin không bắt nguồn từ Malcolm mà là họ theo dòng mẹ từ Malle, một biệt danh của Mary
- Bài viết không kết luận chắc bên nào đúng
- Có ý kiến cho rằng Tim vẫn còn quá phổ biến nên không phù hợp với điều kiện “biệt danh đã biến mất”; Claude đưa ra Rankins/Rankin như ví dụ thay thế
- Rankins/Rankin được đề xuất là bắt nguồn từ Ran, dạng nhỏ thời trung đại của Randolph
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Cũng có nhiều họ phụ danh bắt nguồn từ ap (“con trai của”) trong tiếng Wales, và ở một số họ, “ap” còn lại dưới dạng rút gọn ở phần đầu của họ rồi trở thành họ mới
Ví dụ có Upjohn (ap John), Powell (ap Hywel), Price (ap Rhys), Pritchard (ap Richard), Bowen (ab Owen)
Nhưng ở Thụy Điển/Na Uy giờ không còn dùng họ phụ danh nữa, nên hơi lạ ở chỗ tại một thời điểm nào đó, tên người cha ở dòng phả hệ cuối cùng đã cố định luôn thành họ. Tôi cũng muốn thử tìm xem đó là Sven nào
Có lẽ vì truyền thống nối tiếp tên nam giới nên các họ phổ biến kiểu
*dottirkhông nhiều như*son. Tôi không rõ từ tương ứng trong tiếng Anh với “con gái” là gìỞ trường tôi từng có các bạn người Iceland; Iceland vẫn dùng tên phụ danh, và các bạn ấy chuyển đến đây sau khi sinh ra. Anh chị em có họ khác nhau như Björnsdottir và Björnsson nên trông không giống một gia đình, còn cha mẹ thì mỗi người lại có họ khác nhau nữa, nên lúc đón con ở trường, nếu giáo viên không biết tình hình thì thường nảy sinh vấn đề
Pritchardđến từap Richardthì cũng có Pratchett“Tên Pratchett là một họ phụ danh xứ Wales được tạo ra từ tên riêng Richard”
https://www.houseofnames.com/pratchett-family-crest
ap Hugh, và theo cách viết tiếng Wales ngày nay thì Huw phổ biến hơn HughVí dụ: “I found an ewt in the pocket a napron” → “I found a newt in the pocket of an apron.”
[0] https://en.wikipedia.org/wiki/Rebracketing
Harris và Harrison cũng là những ví dụ khác về loại họ này
Các tuyến xe buýt Dublin được ghi song ngữ, và vài năm trước tôi thấy bản dịch tiếng Ireland của Harristown là Baile Anraí¹. Khi lần đầu thấy “Baile Anraí” là điểm đến trên một chiếc xe buýt đi ngang qua, tôi đã thắc mắc “Henry’s Town” nằm ở đâu
Rồi tôi nghĩ Henry và Harris là các biến thể của cùng một tên, và Anraí hẳn là dạng tiếng Ireland của cả hai tên đó
Vừa kiểm tra lại thì Wikipedia cũng nhìn nhận như vậy². Theo bài được trích dẫn, Harry là “dạng tiếng Anh trung đại của Henry, và trong thời hiện đại được dùng làm tên thân mật cho cả Henry lẫn các tên bắt đầu bằng Har”³
Họ Hanks cũng có thể đến từ Hank, tên thân mật của Henry⁴
¹ https://www.dublinbus.ie/getmedia/947fdcee-5f28-46e0-8785-ab...
² https://en.wikipedia.org/wiki/Harry_(given_name)
³ https://www.behindthename.com/name/harry
⁴ https://en.wiktionary.org/wiki/Hank#Proper_noun
Tên nam giới Nhật Bản cũng thường kết thúc bằng -rō (-郎, “con trai thứ n”)
Có những cái tên rất trực diện như 一郎 (Ichirō, “con trai cả”), 二郎 (Jirō, “con trai thứ hai”), 三郎 (Saburō, “con trai thứ ba”), 四郎 (Shirō, “con trai thứ tư”), 五郎 (Gorō, “con trai thứ năm”), 六郎 (Rokurō, “con trai thứ sáu”), 七郎 (Shichirō, “con trai thứ bảy”), 八郎 (Hachirō, “con trai thứ tám”), 九郎 (Kurō, “con trai thứ chín”)
Nam: Sextus, Septimus, Octavius, Nonus
Nữ: Prima, Secunda, Tertia, Quarta, Quinta, Sexta, Octavia, Nona, Decima
Tìm thêm thì có vẻ tên nam thực ra xuất phát từ tên tháng https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/zshd6h/when_...
Phần tên nữ thì không rõ https://en.wikipedia.org/wiki/Praenomen
Hay mọi người liên hệ nó với màu trắng?
Có một tập quán nữa đã biến mất khỏi cách dùng phổ biến ở Anh, nhưng vẫn còn thấy trong một số tầng lớp “thượng lưu”: gọi người vợ bằng đầy đủ tên của chồng
Ví dụ, nếu người đàn ông là “John Bridgerton”, thì trong một số hoàn cảnh, vợ ông ta được gọi là “Mrs John Bridgerton”
Nếu là thiệp mời vũ hội của nhà vua, có thể viết như sau:
“Hereby inviting:
Mr John Bridgerton and Mrs John Bridgerton”
Trước khi Nhật Bản hiện đại hóa vào thế kỷ 19, gọi người khác bằng tên thật bị coi là bất lịch sự. Nếu bạn hỏi một lãnh chúa “Vậy Sharon dạo này thế nào?”, đó có thể đã là câu nói cuối cùng của bạn
Vì thế người ta gọi nhau bằng danh xưng địa vị, hoặc nếu thân thiết thì bằng biệt danh; phụ nữ trong các gia đình quý tộc hay samurai thường được gọi theo nơi người phụ nữ đó sống
Các dinh thự quý tộc xưa có cổng vào, vườn, nhà chính, và tòa nhà phía bắc của nhà chính thường là nơi ở của người vợ. Vì vậy họ thường được gọi là “Kita-no-kata”, phu nhân ở phía bắc
Giới quý tộc xây nhà theo những niềm tin kiểu phong thủy do các thầy đồng Nhật Bản truyền bá, và cũng như các cộng đồng giàu có hay mê những thứ kỳ lạ, nơi ở của người vợ hầu như luôn nằm ở phía bắc
Vài thế kỷ sau, đến thời samurai, các ưu tiên đã thay đổi. Việc xâm lược lẫn nhau là chuyện thường ngày, nên nhà cửa và thành quách được xây dựng chủ yếu để phòng thủ hơn bất cứ điều gì khác
Vì thế phòng của người vợ không nhất thiết còn ở phía bắc nữa, và người ta bắt đầu gọi kiểu như “Vậy… phu nhân ở sâu bên trong nhà dạo này thế nào?” 奥方様はいかがお過ごしですかな?
奥方様 nghĩa là “phu nhân ở nơi sâu bên trong”, và sau thời samurai được rút gọn thành 奥様. 奥様 vẫn được dùng đến nay, nhưng khi cần một cách nói bớt trang trọng hơn một chút, ngày nay người ta thường dùng 奥さん. Nói nôm na là “Deep-san”
Nguồn: https://www.facebook.com/metroclassicjapanese/posts/the-etym...
Vợ tôi cũng có một ông 100 tuổi, và cho đến gần đây ông vẫn tuân theo quy tắc đó. Nhưng trong lá thư cuối cùng, ông đã ghi trực tiếp tên vợ tôi. Thật kỳ lạ khi biết tin mình đã chết theo cách đó
“Is Mrs. Ferrars at Longstaple?”
“At Longstaple!” he replied, with an air of surprise. “No; my mother is in town.”
“I meant,” said Elinor, taking up some work from the table, “to enquire after Mrs. Edward Ferrars.”
She dared not look up; but her mother and Marianne both turned their eyes on him. He coloured, seemed perplexed, looked doubtingly, and, after some hesitation, said,—
“Perhaps you mean my brother: you mean Mrs.—Mrs. Robert Ferrars.”
Vấn đề là lời mời đó đến vì ghi nhận hoạt động từ thiện của vợ tôi. Vợ tôi hoàn toàn không hài lòng với cách xưng hô ấy, nhưng dù sao chúng tôi vẫn đi
Một ngoại lệ cho quy tắc chung này, tức trường hợp tên riêng đi vào họ, là Peterman
Trông giống như một tên liên quan đến một người họ hàng tên Peter, nhưng thực ra đó là tên nghề nghiệp. Peterman là người phụ trách tìm các mỏ diêm tiêu (saltpeter) dùng trong sản xuất phân bón và thuốc súng
Một số tài liệu có trên Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Saltpetre_works
Phần mô tả diễn giải ngành này tốt hơn nằm trong sách “Material World” của Ed Conway https://edconway.substack.com/p/welcome-to-the-material-worl...
petertrong tên riêng và peter trong “saltpeter” rất có khả năng đều đến từ cùng một từ nguyên mang nghĩa như “đá” hoặc “tảng đá”Nêu thêm vài ví dụ chưa được nhắc tới:
Doblà biệt danh cổ củaRobert, nên tạo ra Dobson; cònDodgelà một biệt danh khác của Roger, nên tạo ra Dodgson, như tên thật của Lewis Carroll là Charles DodgsonTibblà biệt danh cổ của Theobald, sinh ra các họ như Tibbs và Tibbets; cònHudlà biệt danh của Hugh, nên thành HudsonTôi không biết trong tiếng Anh có hậu tố chỉ dạng nhỏ
-kin. Bây giờ nó còn được dùng trong tiếng Anh thông thường không?Trong tiếng Bồ Đào Nha có
-inho/-inhavà nó thật sự hữu dụng. Tôi luôn thấy như tiếng Anh thiếu mất chức năng nàyVà liệu có hậu tố tăng đại nào mà tôi không biết không?
Vì vậy đồ chơi gấu của trẻ có thể thành Beary, và tên trẻ John có thể thành Johnny. Cũng có
-lingnhư trong duckling, và nhiều dạng ít phổ biến hơn [0]Tuy nhiên nói rằng các dạng nhỏ không được dùng thường xuyên như trong các ngôn ngữ Iberia là đúng. Nếu dùng nhiều như trong tiếng Bồ Đào Nha thì nghe sẽ không giống người bản ngữ, nhưng chúng vẫn tồn tại
Chủ yếu chúng được dùng trong cách nói với trẻ rất nhỏ, tức “baby talk”, biệt danh, hoặc trong những từ đã được gắn dạng nhỏ từ lâu đến mức giờ được cảm nhận như từ độc lập
[0] https://en.m.wiktionary.org/wiki/Category:English_diminutive...
grep '[^s]kin$' /usr/share/dict/wordssẽ ra khá nhiềuBạn phải tự suy đoán ứng viên, nhưng chẳng hạn
pipkinlà một nồi đất nhỏ,firkinlà một thùng nhỏ,dodkinlà một đồng xu giá trị thấp,ciderkinlà rượu táo pha loãng-kinkhông còn là hậu tố được dùng nữa. Tuy vậy tiếng Anh có hậu tố chỉ dạng nhỏ -y/-ie: https://en.wiktionary.org/wiki/-y#Suffix_2Ví dụ John → Johnny, Tim → Timmy, Grace → Gracie, cat → kitty, horse → horsey
Theo tôi nhớ, nó chỉ có thể gắn vào danh từ một âm tiết, còn từ dài hơn thì trước hết phải rút gọn. Như Katherine → Kat(y|ey|ie), Tobias → Toby, Andrew → Andy, stomach → tummy
Tôi không nghĩ ra hậu tố tăng đại nào có thể gắn vào tên riêng
bodkinlà một từ cổ nghĩa là dao nhỏ hoặc dụng cụ nhọn, có lẽ có thể là dạng nhỏ củabodhoặc dao gămjerkin, tức áo gi-lê ôm sát thân, có thể là dạng nhỏ của tiếng Hà Lanjerk(dress), nhưng những từ này quá cổ nên khó xác định chắc chắn từ nguyênNhư những người khác đã nói, hậu tố chỉ dạng nhỏ ngày nay là -y/-ey, chủ yếu dùng cho biệt danh thời thơ ấu hoặc các tên theo kiểu baby talk như horsey
kinđược dùng trong tiếng Anh hằng ngày. Ví dụ thường có thể nhận ra có lẽ chỉ là munchkinTừ này chỉ những cư dân nhỏ bé trong bối cảnh “The Wizard of Oz”, hoặc là tên Dunkin' đặt cho loại bánh mà thường được gọi là “doughnut hole”. Nếu chưa biết thì đó giống như phần bột ở giữa chiếc donut bị lấy ra để tạo lỗ, nhưng cá nhân tôi nghĩ nó đáng ra phải được gọi là “inverse doughnut holes”. Có vẻ không ai cảm thấy mạnh mẽ về chuyện này như tôi
Tôi không biết “augmentative suffix” là gì nên đã tìm thử. Tôi từng học tiếng Tây Ban Nha vài năm ở trung học cơ sở/phổ thông và biết khái niệm này, nhưng có vẻ chưa từng nghe thuật ngữ đó
Tiếng Anh dường như không có dạng phổ biến như vậy, và thứ tôi nghĩ đến chỉ là biểu thức tiền tố
big-ass, nhưng có lẽ khó nói nó đủ khác với các tính từ thông thường dùng cho mục đích nàyTrong tiếng Ba Tư/Iran có -zadeh, nghĩa là “con của ~”, “được sinh ra từ ~”
Ở Ba Tư/Iran, họ chưa được thể chế hóa cho đến đầu những năm 1900 và mọi người có thể tự chọn họ của mình, nên có rất nhiều
*zadehvì đó là lựa chọn dễ. Chẳng hạn Hassanzadeh nghĩa là con của HassanVăn bản chính thức thì ghi kiểu “các ngươi muốn ta tha Jesus, hay Barabbas?”
Có lẽ khá nhiều họ
~sonlà du nhập từ ScandinaviaHọ Scandinavia cho đến khá gần đây thường được tạo từ tên của người cha, và Iceland đến nay vẫn duy trì truyền thống này. Ví dụ Björk Guðmundsdóttir nghĩa là con gái của Guðmundur
https://en.wikipedia.org/wiki/Icelandic_name
Nói “nhập khẩu từ Scandinavia” nghe quá hiện đại, như thể đi mua Volvo. Sự du nhập thực tế có lẽ gần với việc Anh và Scandinavia có nguồn gốc tổ tiên chung hơn
-sonsao? Còn tiếng Thụy Điển thì là-ssonvới hai chữ sTôi nghĩ đại đa số họ
-sontrong thế giới Anh ngữ đến trực tiếp từ từ tiếng Anhson, chứ không phải họ của người nhập cưGuðmundsdóttir chỉ cho biết tên cha cô ấy, chứ không phải họ theo nghĩa Swift là họ gia đình của Taylor Swift. Nếu Taylor Swift là người Iceland thì cô ấy sẽ là Taylor Scottsdóttir
Trong tiếng Tây Ban Nha cũng có thể thấy rất nhiều trường hợp như vậy. Díaz có nghĩa là con trai của Diego, và Diego đến nay vẫn là một cái tên khá phổ biến
Nhưng có vẻ nhiều trường hợp tên tương ứng hiện nay đã khá hiếm. Tôi đang nghĩ đến các ví dụ như Menéndez, Ortiz, Juárez, Ordóñez
Rodríguez, Martínez, Hernández là các họ phổ biến thứ 9, 10, 11 ở Mỹ
-eznên tôi đã tra thửTôi tự hỏi liệu mẫu này có phổ biến trong mọi nền văn hóa và ngôn ngữ không. Nếu các họ cùng chia sẻ một mẫu âm vị nào đó, thì gần như lúc nào chúng cũng là tên theo phụ hệ, hoặc là tên chỉ nghề nghiệp/nơi xuất thân chăng?