Phân tích của Douglas Adams về khác biệt văn hóa trong khái niệm ‘anh hùng’ giữa Anh và Mỹ

• Douglas Adams giải thích rằng nhân vật chính Arthur Dent trong The Hitchhiker's Guide to the Galaxy có thể trông phi anh hùng trong mắt người Mỹ, nhưng ở Anh lại được đón nhận như một hình mẫu anh hùng điển hình
• Ở Anh, một nhân vật nhận thức được thất bại và sự bất lực của mình được xem là anh hùng, và tồn tại một nền văn hóa thưởng thức thất bại như đối tượng của hài hước và sự đồng cảm
• Ngược lại, ở Mỹ, thất bại khó trở thành chất liệu đùa cợt, và anh hùng được nhận thức là một nhân vật chủ động theo đuổi mục tiêu và thay đổi kết quả
• Adams cho biết ông đã gặp khó khăn khi giải thích tính ‘anh hùng phi anh hùng’ của Arthur ở Hollywood, và đã tìm ra điểm thỏa hiệp qua câu nói của nhà sản xuất: “Nếu sự hiện diện của anh ấy ảnh hưởng đến diễn biến sự kiện, thì anh ấy là anh hùng.”
• Cuộc thảo luận này cho thấy khoảng cách văn hóa giữa kiểu hài hước Anh và kiểu tự sự thành công của Mỹ, đồng thời bộc lộ sự khác biệt trong cách nhìn về thất bại và sự bất lực

---

Câu trả lời của Douglas Adams và hình tượng anh hùng kiểu Anh

• Adams giải thích rằng anh hùng của Anh là người nhận ra mình không thể kiểm soát cuộc sống
  • Ông nêu ví dụ như Pilgrim, Gulliver, Hamlet, Paul Pennyfeather, Tony Last
  • Anh có một nền văn hóa tưởng niệm thất bại và rút lui như Trận Hastings, cuộc triệt thoái Dunkirk, những trận thua cricket
• Ông nhắc đến việc Stephen Pile với Book of Heroic Failures là sách bán chạy ở Anh nhưng lại thất bại ở Mỹ
  • Pile nói rằng “ở Mỹ, người ta không thể biến thất bại thành trò đùa”, và Adams đồng tình với điều đó
• Adams mô tả Arthur Dent là kiểu nhân vật trong mắt người Mỹ thì không có quyền chọn cổ phiếu cũng chẳng có dịp để high-five, nhưng trong mắt người Anh lại là một anh hùng đích thực bình thản uống trà

Vấn đề diễn giải tại Hollywood

• Adams cho biết ở Hollywood ông thường xuyên bị hỏi: “Mục tiêu của Arthur là gì?”
  • Ông trả lời: “Anh ấy chỉ mong tất cả chuyện này dừng lại”, và điều đó xung đột với mô-típ anh hùng kiểu Mỹ
• David Vogel của Disney nói rằng: “Nếu sự hiện diện của Arthur ảnh hưởng đến diễn biến sự kiện, thì anh ấy là anh hùng”, qua đó thừa nhận tính anh hùng phi anh hùng
• Adams đánh giá rằng trong kịch bản mới nhất, đặc tính phi anh hùng của Arthur đã được giữ lại khá tốt

Khác biệt văn hóa về thất bại và hài hước

• Tác giả blog cho biết mình đã đọc Book of Heroic Failures rất thích thú, đồng thời nhấn mạnh giá trị của một cuốn sách ca ngợi thất bại trong một thế giới ngập tràn sách ca ngợi năng lực
• Ở Anh, một người thất bại trở thành “đối tượng để mọi người cùng đồng cảm”, còn ở Mỹ thì dễ trở thành đối tượng của sự thương hại hoặc khinh miệt
• Văn hóa Mỹ xem thất bại là một cú vấp tạm thời hoặc một biến cố cần vượt qua, và coi trọng tính chủ thể trong việc tự mình tạo dựng thế giới

Quan sát mang tính kết luận

• Phát biểu của Adams cho thấy sự khác biệt căn bản trong cấu trúc tự sự anh hùng giữa Anh và Mỹ
  • Anh: nhân vật vẫn giữ phẩm giá giữa bất lực và cam chịu
  • Mỹ: nhân vật chủ động hành động hướng tới mục tiêu
• Sự khác biệt này tiếp tục dẫn tới khác biệt trong thái độ văn hóa đối với cảm quan hài hước, nhận thức về thất bại và tính chủ thể cá nhân

[roxie]

Chắc chắn Arthur Dent có vẻ không mang tính kiểu Mỹ.

[GN⁺]

Ý kiến trên Hacker News

• Khi xem Broadchurch cùng vợ, tôi có một cảm giác rất rõ.
  Nhân vật của David Tennant thực sự rất kém trong công việc. Vì thế anh ta mới bị điều xuống một thị trấn hẻo lánh. Nếu là phim Mỹ, kiểu thất bại này hẳn sẽ được gắn với chấn thương tâm lý hoặc tham nhũng, nhưng ở đây chính sự bất tài lại là trung tâm của câu chuyện.
  Tập nào cũng lặp lại kiểu nghi ngờ một người, rồi cuối cùng xác nhận người đó vô tội, nên lần nào chúng tôi cũng vừa xem vừa kêu “Tên này đúng là làm việc dở thật!”.
  Ngay cả việc bắt được hung thủ cuối cùng cũng không phải nhờ năng lực của anh ta mà là do sự tình cờ và sai lầm của hung thủ. Từ đó, chúng tôi bắt đầu để ý tìm những kiểu nhân vật “con người bình thường đứng ở trung tâm nhưng chẳng làm được gì ra hồn”.

  • Điều này cũng khá giống tiền đề cốt lõi của Slow Horses. Đó là series trên AppleTV có Gary Oldman, kể về một văn phòng tập hợp các nhân viên MI5 bị loại, những người không thể được giao việc quan trọng.
  • Thú vị là trong Hot Fuzz (Olivia Coleman cũng tham gia), nhân vật chính lại bị điều về vùng quê vì làm việc quá giỏi. Đây là thiết lập hoàn toàn ngược với Broadchurch.
  • Nhưng trong Broadchurch, lý do Tennant bị chửi là vì một hiểu lầm phát sinh khi anh ta cố che chở cho vợ. Vợ anh làm mất chứng cứ, và anh im lặng vì con gái. Vì thế, anh ta giống một nhân vật của sự hy sinh đạo đức hơn là một kẻ bất tài.
  • Cấu trúc “lúc nào cũng nghi nhầm nghi phạm” này cũng xuất hiện trong Midsomer Murders. Người có tiền án thì luôn bị nghi ngờ nhưng cuối cùng lại vô tội, còn nếu đồng nghiệp cũ xuất hiện thì chắc chắn đang che giấu điều gì đó.
  • Nhân tiện, cũng có bản remake Mỹ của Broadchurch là Gracepoint. Tennant vẫn tham gia như cũ. Tôi khá tò mò không biết ở bản đó lý do thất bại có được giải thích rõ hơn không.

• Gần đây khi xem One Punch Man, tôi bắt đầu nghĩ về việc thế nào mới là một “anh hùng đích thực”.
  Saitama hay các anh hùng hạng cao đều quá mạnh nên hầu như không có nguy hiểm hay hy sinh nào đáng kể. Ngược lại, Mumen Rider chỉ với một chiếc xe đạp vẫn đứng ra trước quái vật để bảo vệ dân thường dù chỉ được vài giây. Điều đó mới thật sự giống anh hùng.
  Nếu xét theo tiêu chuẩn này thì Avengers hay Superman chẳng qua chỉ là ảo tưởng sức mạnh.

  • Spider-Man thì còn tùy tác giả, nhưng đặc biệt trong bộ ba của Raimi, anh ta luôn khổ sở vì phải cân bằng đời tư với vai trò anh hùng.
  • Naruto cũng tương tự. Naruto và Sasuke sinh ra đã có dòng máu đặc quyền, còn Sakura lại xuất thân bình thường và trưởng thành nhờ nỗ lực đơn thuần. Vì thế các trận chiến của cô ấy tạo cảm xúc mạnh hơn.
  • Chính kiểu thiết lập này sinh ra những thứ như kryptonite bị gượng ép, hay plot armor quá dày.
  • Trò đùa huấn luyện kiểu “100 cái chống đẩy, 100 cái squat” của Saitama thể hiện rất rõ tính châm biếm trong sự đơn giản.
  • Xem Alice in Borderland thì các nhân vật không có siêu năng lực, chỉ chiến đấu bằng trí tuệ và lòng can đảm, lại khiến họ giống anh hùng thật hơn. Đặc biệt, cảnh đặt cược mọi thứ trong trò King of Diamonds rất ấn tượng.

• Charlie Brown là một nhân vật ngoại lệ ngay cả ở Mỹ, vì đã khiến sự thất bại trở thành điều được yêu mến.
  Cậu ấy liên tục thất bại nhưng vẫn được yêu quý nhờ sự chân thành và tinh thần lạc quan. Điểm này khác với kiểu “hài hước của kẻ thua cuộc” theo phong cách Anh.

  • Với tư cách người viết bài gốc, tôi thấy sự khác biệt giữa Charlie Brown và Arthur Dent rất thú vị. CB vượt lên thất bại bằng sự lạc quan, còn Arthur Dent chấp nhận thực tại bằng sự than phiền và cam chịu. Vì vậy CB đáng mến, còn Arthur là kiểu nhân vật dễ đồng cảm.
  • Trong các câu chuyện Mỹ có một cảm thức rằng “còn hy vọng thì chưa phải thất bại”. Homer Simpson cũng ngốc nghếch nhưng không bao giờ bỏ cuộc.
  • Ngược lại, series Discworld của tác giả Anh Terry Pratchett lại đầy những nhân vật cố gắng thay đổi thế giới bằng ý chí mạnh mẽ. Khác với Adams, đó là kiểu fantasy Anh lấy hành động làm trung tâm.
  • Nhưng ở Mỹ, CB đôi khi lại bị tiêu thụ như một kiểu “kẻ ngốc đáng thương học mãi không khôn ra”.
  • Cá nhân tôi xem Peanuts là một truyện tranh cho thấy những mảnh vụn của đời sống chứ không phải một tự sự liên tục. Vì thế nó gần với một chính kịch đời thường mang tính triết học hơn là chuyện về anh hùng. Với tôi, đó là một tác phẩm còn lại như ký ức tuổi thơ.

• Stephen Fry có một video hỏi đáp về đúng chủ đề này (liên kết YouTube).
  Tôi cũng là người Anh nên rất đồng cảm với những gì ông ấy nói. Hài hước kiểu Mỹ khá khó để đồng cảm, có lẽ vì khác biệt văn hóa.

  • Phép so sánh “high church vs Protestant” mà Fry đưa ra rất ấn tượng. Mỹ có nền văn hóa Tin Lành mang tính cạnh tranh, củng cố mạnh sự tự tin cá nhân. Tôi nghĩ sự hưng suy của đế quốc cũng có tác động. Trong hài hước của Anh có ký ức về suy tàn, còn trong hài hước của Mỹ có sự tự tin của bành trướng.
  • Tuy vậy, hài kịch Mỹ dạo này ngày càng giống kiểu Anh hơn. Những tác phẩm như It’s Always Sunny, với các nhân vật tự làm tự chịu, khiến tôi thấy gần với cảm quan Anh hơn.
  • Ngay cả trong SF cũng có khác biệt lớn. Doctor Who hay Blake’s 7 của Anh u ám hơn nhiều, còn Red Dwarf thì hoàn toàn không hợp theo kiểu Mỹ. Hài hước Scotland còn chua cay hơn nữa.
  • Ngược lại, tôi lại thích hài kịch Mỹ hơn. Hài Anh thường mang cảm giác “mọi thứ đều hỏng bét rồi”, nên đôi khi khá mệt.
  • Hồi nhỏ tôi cũng không hiểu được hài Anh, nhưng dần dần khi quen với văn hóa đó, tôi mới bắt đầu “giải mã được tín hiệu”.
    So sánh The Office (UK vs US) là một ví dụ rất hay. David Brent có vẻ như một kẻ cay nghiệt, còn Michael Scott lại được nhìn nhận như một người kỳ quặc nhưng tốt bụng. Sự khác biệt trong cách nhìn đó cho thấy khác biệt cốt lõi giữa hai nền văn hóa.

• Điều Adams nói có liên quan đến sự thay đổi của văn hóa Anh sau Thế chiến I.
  Cảm giác bất lực sau chiến tranh là gốc rễ của kiểu tự sự về nhân vật chính bất tài. Tolkien và C.S. Lewis thì phản ứng lại xu hướng đó bằng cách cố tạo nên hình tượng anh hùng mạnh mẽ.

  • James Bond của Fleming hay Nicholas Nickleby của Dickens cũng nằm trong cùng mạch đó. Đây là kết quả của một thế hệ đã trải qua sự suy tàn của đế quốc và phải tái cấu trúc bản sắc của chính mình.

• Tinh thần lạc quan của Mỹ là điều tốt, nhưng một nền văn hóa không thể thừa nhận thất bại cũng tạo ra gánh nặng tâm lý rất lớn.
  Thất bại cũng là một phần của trưởng thành, nhưng khi ta phủ nhận điều đó thì có cảm giác như xã hội vẫn chưa thật sự trưởng thành.

  • Tuy vậy, Mỹ rất tin vào quan niệm “chưa bỏ cuộc thì chưa thất bại”. Có rất nhiều ví dụ như thí nghiệm của Edison, văn hóa pivot ở Silicon Valley, hay làm lại sau phá sản.
    Văn hóa đó ghét thất bại, nhưng cũng tha thứ nếu bạn tiếp tục cố gắng.
  • Đặc biệt trong ngành công nghệ, thất bại được xem như một data point. Kiểu tư duy Edison rằng “không phải thất bại, mà là tìm ra 1.000 cách không hiệu quả” vẫn còn nguyên giá trị.

• Chủ nghĩa hoài nghi kiểu Anh và cái kết của Hitchhiker’s Guide to the Galaxy là cực điểm của kiểu “hư vô quan liêu”.
  Thế giới quan của Adams quá gần với sự tuyệt vọng mang tầm vũ trụ, đến mức từ một thời điểm nào đó, tôi thấy nó buồn hơn là buồn cười.

• Ở Mỹ, rất khó biến thất bại thành trò đùa, nhưng ở châu Âu thì Donald Duck đảm nhận vai trò đó.
  Mickey quá hoàn hảo nên nhàm chán, còn Donald lại đầy khuyết điểm và rất con người.

  • Tôi lớn lên ở Mỹ và xem Duck Tales, nhưng nhân vật chính ở đó không phải Donald mà là ông chú giàu có Scrooge McDuck. Donald gần như chỉ là vai phụ.
  • Thật ra ngay ở Mỹ, Mickey cũng chỉ là một hình ảnh biểu tượng, chứ gần như không có nhiều sức hấp dẫn với tư cách một nhân vật.

• Những tiểu thuyết Anh tôi đọc hồi nhỏ như Harry Potter hay Alex Rider lại cho tôi cảm giác gần với tự sự anh hùng kiểu Mỹ hơn.
  Các nhân vật chính có tính tự chủ và mục đích rất mạnh, nên có lẽ vì vậy mà chúng được ưa chuộng ở Mỹ. Tôi tò mò không biết đây có phải ngoại lệ của tiểu thuyết YA Anh hay không.

  • Tôi cho rằng Harry Potter đi theo mô hình tự sự anh hùng điển hình của fantasy.
  • Roald Dahl thì ngược lại, nhân vật nào cũng kỳ quặc và hài hước.
  • Doctor Who cũng là một ví dụ hay.
  • Thành công của Harry Potter không chỉ vì cấu trúc anh hùng mà còn nhờ các kênh phân phối ở Mỹ như Scholastic Book Fair.
    Ngoài ra, văn hóa trường nội trú kiểu Anh cũng hiện lên như một fantasy xa lạ trong mắt độc giả Mỹ.
    Vì lý do tương tự, cũng có phân tích cho rằng Naruto còn thành công hơn ở Mỹ so với Nhật Bản.

• Quay lại với tranh luận về Charlie Brown, cốt lõi nằm ở “góc nhìn của câu chuyện” hơn là “kết quả”.
  Thất bại của CB được bao bọc bằng sự kiên nhẫn cảm xúc, còn thất bại kiểu Anh lại được vẽ ra như sự phi lý của vũ trụ.
  Arthur Dent đứng ở khoảng giữa hai thế giới ấy — biểu tượng của một con người bình thường sống sót giữa hỗn loạn.