- Theo định luật Campbell, khi một chỉ số bị sử dụng quá mức trong quá trình ra quyết định xã hội, mức độ tha hóa và méo mó sẽ ngày càng trầm trọng
- Một ví dụ điển hình là trong tuyển chọn công chức: càng minh bạch về mặt thể chế thì các tiêu chí càng dễ trở thành đối tượng bị thao túng, khiến người giỏi “vận hành hệ thống” hơn là người có năng lực thực sự bước vào vị trí đó
- Các chỉ số định lượng như KPI cũng có giới hạn đối với những công việc phức tạp, và cuối cùng đặt ra nhu cầu phải đổi mới chính quy trình ra quyết định cuối cùng
- Việc đưa tính ngẫu nhiên vào có thể giúp thể chế nâng cao năng lực thực chất và tính đa dạng thay vì dựa vào vốn chính trị hay mạng lưới quan hệ
- Trên thực tế, nhiều ví dụ đa dạng trong lịch sử và hiện đại đã chứng minh rằng tuyển chọn ngẫu nhiên có hiệu quả trong việc ngăn ngừa tha hóa thể chế và duy trì tính năng động
Mở đầu: chỉ số, tha hóa và giới hạn của chế độ trọng dụng nhân tài
- Theo định luật Campbell (và các biến thể của định luật Goodhart), càng sử dụng nhiều một chỉ số cụ thể trong quá trình ra quyết định xã hội, chỉ số đó càng bị ô nhiễm và cuối cùng làm méo mó mục tiêu ban đầu
- Tiêu chí tuyển chọn người nắm quyền là một ví dụ tiêu biểu của chỉ số; khi tiêu chí còn mờ đục thì khó thao túng hơn, nhưng trong quản trị công gần như không thể duy trì sự thiếu minh bạch
- Càng minh bạch về tiêu chí, cuộc đua “khớp tiêu chí” càng gay gắt, và những người chơi game giỏi nhất trong hệ thống sẽ bước lên vị trí đó, khiến việc chọn đúng người thực sự đủ năng lực trở nên khó khăn
Vấn đề game hóa các tiêu chí tuyển chọn
- Một ví dụ điển hình là ở các quốc gia theo nền dân chủ đại diện, những phẩm chất thực sự có lợi cho hiệu quả công việc (tò mò trí tuệ, kiến thức pháp luật·kinh tế, khả năng tiếp nhận phản hồi, sáng tạo, đạo đức, v.v.) lại kém quan trọng hơn khả năng thắng cử
- Ngoại hình, khả năng ăn nói, quan hệ, tài sản và sức hút thường ảnh hưởng đến việc lựa chọn ứng viên nhiều hơn năng lực hoạch định chính sách
- Chế độ quân chủ cha truyền con nối cũng dễ bị đấu đá và thao túng nội bộ vì tiêu chí quá rõ ràng, nên không thoát khỏi vấn đề gốc rễ này
Tác dụng phụ của quan hệ và “đấu đá chính trị”, và sự xuất hiện của KPI
- Như câu nói của Max Planck “khoa học tiến bộ sau mỗi một đám tang”, trong việc tuyển chọn người có quyền lực, quan hệ nhiều khi tác động mạnh hơn năng lực
- Như một phương án thay thế, các tập đoàn lớn và nhiều tổ chức đã đưa vào các chỉ số định lượng như KPI (chỉ số hiệu suất cốt lõi)
- KPI vẫn có thể bị thao túng, nhưng ít nhất hoạt động như một nền tảng đánh giá hiệu quả nhất quán hơn so với yếu tố chủ quan là “năng lực chính trị”
Giới hạn của chỉ số định lượng và tính phức tạp
- Những chỉ số như KPI phù hợp với các công việc hẹp và đơn giản, nhưng có giới hạn trong các tình huống đòi hỏi năng lực phức tạp hoặc đa chiều
- Ngoài ra, việc chọn dùng chỉ số nào, đo lường ra sao và phản ánh vào quyết định như thế nào vẫn đòi hỏi con người phải đưa ra phán đoán cuối cùng, nên không thể bị thay thế hoàn toàn bằng máy móc
- Cuối cùng, chỉ có chỉ số tốt thôi là chưa đủ; cần thay đổi chính cơ chế ra quyết định
Đưa tính ngẫu nhiên vào: lợi ích và đề xuất
- Lựa chọn ngẫu nhiên loại bỏ những lợi thế nhỏ phát sinh từ thao túng chiến lược, từ đó có thể giảm ảnh hưởng của vốn chính trị hay quan hệ trong tổ chức
- Khi tuyển chọn ngẫu nhiên, không nỗ lực nào có thể thực chất làm tăng xác suất được chọn của một cá nhân, nên hành vi thao túng trở nên vô nghĩa
- Kết quả là năng lực thực sự và tính đa dạng có cơ hội bộc lộ một cách tự nhiên, đồng thời rủi ro tha hóa giảm xuống nhờ phá vỡ các mạng lưới thông đồng sẵn có
- Các phương án áp dụng cụ thể:
- Các đợt tuyển chọn/tuyển dụng quan trọng được thực hiện bởi ủy ban giám sát được chọn ngẫu nhiên để ngăn thiên vị và bè phái
- Chọn ứng viên trực tiếp ngẫu nhiên từ nhóm đủ điều kiện, đồng thời để chính các tiêu chí đủ điều kiện do một ủy ban ngẫu nhiên quản lý nhằm chặn rủi ro thao túng
- Trong hội đồng quản trị doanh nghiệp hay nhiều loại ủy ban khác nhau, có thể bầu chọn ngẫu nhiên từ nhân viên, lãnh đạo hoặc cổ đông để làm suy yếu sự cấu kết nội bộ
- Sử dụng lấy mẫu phân tầng để phản ánh nhiều bối cảnh đa dạng
- Lập ủy ban kiểm toán/giám sát được cấu thành ngẫu nhiên để tính khó dự đoán có thể kiềm chế tham nhũng
Lo ngại về thể chế ngẫu nhiên và cách bổ sung
- Những lo ngại điển hình đối với thể chế ngẫu nhiên (bất tài, né tránh trách nhiệm, khó áp dụng trên quy mô lớn, v.v.) trên thực tế phần lớn đều có thể khắc phục
- Theo các nghiên cứu, ra quyết định tập thể trong những điều kiện phù hợp cho kết quả tốt hơn cả chuyên gia cá nhân
- Có thể giảm rủi ro bất tài bằng đào tạo, quy mô nhóm và kỹ năng hợp tác
- Tính trách nhiệm có thể được bảo đảm bằng minh bạch hóa quyết định, rà soát hậu kiểm, thủ tục bãi nhiệm, v.v.
- Với tuyển chọn ngẫu nhiên nhiều tầng theo cấu trúc phân cấp, vẫn có thể duy trì hiệu quả của thể chế ngẫu nhiên trong các tổ chức quy mô lớn
Các trường hợp thành công trong lịch sử và hiện đại
- Một ví dụ thành công nổi tiếng là việc chọn ngẫu nhiên bồi thẩm đoàn (jury), vốn đã giành được niềm tin trong việc bảo đảm công bằng
- Cộng hòa Venezia và Athens cổ đại cũng từng sử dụng tuyển chọn ngẫu nhiên cho chức vụ cấp cao và các ủy ban để kiềm chế tha hóa dài hạn và duy trì tính năng động
- Trong thời hiện đại, các hội đồng công dân và một số hạt ở bang Georgia của Mỹ cũng đã áp dụng phương thức ngẫu nhiên cho các chức vụ dân cử chuyên biệt, qua đó duy trì trách nhiệm dân chủ và trình độ chuyên môn cao
Ưu điểm căn bản của thể chế ngẫu nhiên
- Ngăn sự trì trệ trí tuệ và thúc đẩy đa dạng: các lối tư duy và xuất thân mới liên tục được đưa vào tổ chức thông qua ngẫu nhiên
- Đưa vào entropy của tham nhũng: mỗi lần rút thăm ngẫu nhiên lại phá vỡ cấu trúc thông đồng cũ, từ đó giảm rủi ro tham nhũng dài hạn và tăng khả năng chống chịu của tổ chức
- Cuối cùng, thể chế ngẫu nhiên không phải là sự thay thế cho trọng dụng nhân tài mà là một bức tường lửa cho “trọng dụng nhân tài đích thực”
- Vẫn giữ nguyên cơ hội và sự xuất sắc, đồng thời đổi mới các động lực bị méo mó của phương thức cũ
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Có sự tin tưởng rằng chế độ bồi thẩm đoàn sẽ đưa ra phán quyết công bằng, nhưng cần lưu ý rằng trong một xã hội đa chủng tộc, thành kiến rất dễ xen vào trên thực tế. Thủ tướng đầu tiên của Singapore, Lý Quang Diệu, cũng trực tiếp trải qua điều này rồi sau đó phản đối xét xử bằng bồi thẩm đoàn, và có thể xem chi tiết tại liên kết này. Nghiên cứu ở Anh cũng cho kết quả rằng kiểu thiên lệch này là phổ biến — bồi thẩm viên da đen và dân tộc thiểu số (BME) tuyên có tội đối với bị cáo da trắng 73%, nhưng với bị cáo BME thì chỉ 24%. Bồi thẩm viên da trắng cũng tuyên có tội 39% với người da trắng và 32% với BME, nên vẫn có thiên lệch nhưng mức độ thấp hơn. Dù có những giới hạn như vậy, vẫn thích mô hình hỗn hợp như ở Pháp, nơi thẩm phán và bồi thẩm đoàn cùng đưa ra quyết định. Không hệ thống nào hoàn hảo, nhưng không nên ảo tưởng rằng 12 người được chọn ngẫu nhiên sẽ công bằng và sâu sắc đến mức nào. Tham khảo nghiên cứu gốc, giới thiệu về bồi thẩm đoàn
Những thống kê này không chỉ có thể được giải thích bằng thiên lệch của bồi thẩm đoàn, mà còn bằng việc truy tố quá mức đối với người da đen và dân tộc thiểu số. Trong bối cảnh đó thì việc người da trắng thiên vị người da trắng cũng có thể hiểu được
BME là viết tắt của black and minority ethnic, tức người da đen và các nhóm dân tộc thiểu số
Chỉ với những thống kê này thì chưa đủ để chứng minh thiên lệch của bồi thẩm đoàn. Cần kiểm soát tỷ lệ bị truy tố và tỷ lệ có tội thực tế thì mới đánh giá chính xác hơn được
Vậy thì giải pháp thay thế là gì, điều đó khiến tôi tò mò. Có vẻ phương án còn lại là để thẩm phán tự quyết một mình
Đây là thống kê dựa trên giả định rằng xác suất bị kết tội là như nhau trong các phiên tòa có người da trắng và BME ra hầu tòa. Trên thực tế có thể tồn tại những khác biệt ẩn, nên cũng cần tính đến phần đó
Trong Kinh Thánh cũng có một ví dụ thú vị về việc chọn lựa ngẫu nhiên. Trong Công vụ các Sứ đồ 1:21-26, người ta đã chọn tông đồ thay thế Giuđa bằng cách rút thăm. Sau khi đặt ra hai ứng viên đáp ứng nhiều tiêu chí rồi cầu nguyện, họ bốc thăm và Matthia được chọn làm tông đồ. Nếu cách này được áp dụng vào việc bầu giáo hoàng hay chọn mục sư Tin Lành thì cũng là điều đáng để hình dung
Cũng có cách diễn giải rằng đoạn này là ví dụ cho việc Phêrô tiến hành tuyển chọn hơi vội vàng. Matthia sau đó không xuất hiện lại trong Kinh Thánh, và theo truyền thống thì đôi khi Phaolô mới được xem là tông đồ thứ 12 thực sự. Đây là góc nhìn cho rằng chọn ngẫu nhiên không hẳn là cách chọn lãnh đạo được Kinh Thánh khuyến nghị
Bạn đời của tôi lớn lên trong cộng đồng Mennonite bảo thủ, và tôi nghe nói đến nay họ vẫn thực sự chọn mục sư theo cách này. Đại khái là đưa ra khoảng ba người làm ứng viên rồi rút thăm
Tiêu chí như “đã đồng hành cùng Chúa Giêsu” v.v. có vẻ khá công bằng, rồi được bổ sung thêm tính ngẫu nhiên mang màu sắc thiêng liêng
Quy trình bầu Tổng trấn Venice cũng tương tự. Theo phần giới thiệu về quy trình chọn Tổng trấn, từ 30 người sẽ ngẫu nhiên chọn 9, rồi chọn 40 người xuống còn 12, rồi chọn 25 người xuống 9, lặp đi lặp lại bằng cách rút thăm cho đến khi 41 người cuối cùng bầu ra Tổng trấn. Sự phức tạp này là cơ chế nhằm giảm thiểu ảnh hưởng của các gia tộc cụ thể
Hobbes trong Chương 36 của 『Leviathan』 và những chỗ khác cũng nhắc đến các trường hợp chọn ngẫu nhiên không chỉ với Matthia mà cả trong Cựu Ước
Thuật ngữ kỹ thuật chỉ việc tuyển chọn ngẫu nhiên là sortition. Đây cũng là một lập trường chính trị thiểu số mà tôi ủng hộ. Tôi nghĩ sẽ tốt nếu quốc hội được thay bằng một hội đồng công dân được chọn bằng rút thăm
Ở Ireland có hội đồng công dân được thành lập theo sortition. Mỗi khi có vấn đề xã hội quan trọng, người dân bình thường sẽ dành thời gian tham gia. Họ nghe lời khai từ chuyên gia và chính trị gia, thảo luận rồi đưa ra khuyến nghị, và nhiều trường hợp sau đó dẫn đến trưng cầu dân ý. Ưu điểm lớn nhất là có thể giải quyết các vấn đề xã hội gây tranh cãi ở bên ngoài giới chính trị. Trên thực tế, hội đồng công dân về phá thai đã dẫn dắt được một sự đồng thuận lành mạnh và cuối cùng sửa đổi hiến pháp để hợp pháp hóa phá thai. Ngoài ra, hệ thống chính trị Ireland còn có nhiều cơ chế vì sự công bằng trong tài trợ chính trị, sở hữu truyền thông, giới hạn khu vực bầu cử, chế độ đại diện theo tỷ lệ, v.v. So với thập niên 80~90, chỉ số tham nhũng đã cải thiện rất nhiều và tỷ lệ giáo dục đại học cũng rất cao. Những điều đó đã thay đổi Ireland theo hướng tích cực
Có cảm giác đáng sợ khi nghĩ đến việc một nhóm công dân ngẫu nhiên sẽ làm luật. Vì luật pháp đòi hỏi rất nhiều sắc thái và thỏa hiệp. Nhưng nếu chọn ra vài nghìn người trước rồi dùng sortition để chọn đại diện thực sự, thì có lẽ tôi còn có thể ủng hộ đến mức đó
Tôi nhớ từng thấy ai đó trên HN đề xuất rằng ngay cả thẩm phán Tòa án Tối cao cũng nên được lập thành hội đồng bằng cách chọn ngẫu nhiên các thẩm phán liên bang cho từng vụ. Làm vậy có vẻ sẽ giảm chỗ cho hối lộ hay trò chơi chính trị
Tôi đã nói về một ý tưởng tương tự với những người bạn quan tâm đến chính trị trong thời gian dài. Không nhất thiết phải là một nhóm hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng một cách lai có thể bù đắp những vấn đề nghiêm trọng ngoài đời thực. Tỷ lệ dân số trên mỗi đại diện ở Hạ viện Mỹ đã quá lớn, khiến ảnh hưởng của từng cử tri giảm xuống và mối liên hệ với đại diện cũng yếu đi. Do chính trị đảng phái chi phối nên các tiếng nói trung dung và độc lập cũng ít dần. Tôi nghĩ nếu tăng số nghị sĩ của mỗi khu vực lên gấp ba, rồi chọn ngẫu nhiên một người trong số đó, thì số người trung dung có thể tăng theo đúng tỷ lệ hiện có và làm dịu bớt khuynh hướng cực đoan
Có người cho rằng sortition mới là dân chủ thực sự. Tức là nếu phản đối sortition thì về mặt kỹ thuật cũng là phản đối dân chủ. Tuy nhiên, trên thực tế vấn đề không chỉ nằm ở cách chọn đại diện mà ở chỗ vòng phản hồi quá chậm nên không phản ánh đúng. Bản thân tôi cũng cho rằng sortition là phương pháp vượt trội để chọn đại diện, nhưng khả năng nó được áp dụng rộng rãi thì không cao. Dù vậy, nếu bắt đầu từ việc sử dụng khảo sát mẫu hay rút thăm thường xuyên hơn, có lẽ mọi người đều có thể chấp nhận
Sức hút cá nhân của lãnh đạo đóng vai trò rất lớn trong việc tập hợp và tạo động lực cho những thành viên có năng lực thực thi thật sự. Nếu từng làm việc với tổng thống hay trợ lý nghị sĩ, sẽ thấy rằng lãnh đạo chỉ thật sự hiệu quả khi có những nhân viên thực lòng đồng cảm với thông điệp của người đó và chủ động theo đuổi mục tiêu ấy. Cuối cùng, theo kinh nghiệm thực tế của tôi, charisma không chỉ là công cụ để thắng cử mà còn là điều kiện để làm tốt vai trò lãnh đạo
Nếu nhìn vào cách áp dụng thực tế, thì không phải bản thân lãnh đạo được chọn ngẫu nhiên, mà là những người lựa chọn cho từng vai trò (= ủy ban, v.v.) được chọn ngẫu nhiên. Và việc cho rằng charisma nhất thiết là yếu tố bắt buộc cũng là một dạng thiên kiến. Lãnh đạo là người quản lý mục đích của đội ngũ và điều phối nguồn lực, còn mục tiêu của đội thì do chính đội đó quyết định
Đặc biệt những vai trò như tổng thống hay thủ tướng là bộ mặt của cả quốc gia. Họ không chỉ đại diện cho lợi ích của đảng mình mà phải đại diện cho toàn thể, và đôi khi nhiệm vụ thuyết phục công chúng cũng rất quan trọng. Nhược điểm của hệ thống dựa trên khu vực bầu cử như ở Mỹ là rất khó để thành phần đại diện trở nên đa dạng, và vì cuối cùng ai cũng phải sống sót qua bầu cử nên nó dễ nghiêng quá mức về charisma
Bài này cũng phần nào bộc lộ thiên kiến trí thức kiểu rất điển hình của Hacker News
Tôi thấy thú vị khi bài viết không nhắc đến các thuật ngữ như sortition. Các ví dụ lịch sử dường như cũng thường sai hoặc thiếu bối cảnh cốt lõi. Ví dụ, việc bầu Tổng trấn Venice không phải ngẫu nhiên thật sự mà chỉ chọn trong các gia đình quý tộc, và hệ thống kế vị vương quyền cũng khác với nhận thức phổ biến. Ở châu Âu thời trung cổ, các đối thủ cạnh tranh thừa kế thường được đưa vào nhà thờ nên việc giết chóc hay chiến tranh tương đối hiếm. Trên thực tế, có quan điểm cho rằng khi chuyển từ gavelkind, nơi mọi con trai đều được chia thừa kế, sang primogeniture, nơi con trưởng được ưu tiên, thì xung đột nội bộ lại giảm đi. Mặt khác, tôi thường có trải nghiệm rằng KPI trong tổ chức trên thực tế gần như bị phớt lờ, và cuối cùng quan hệ cùng thành tích (“deck”) mới là thứ được coi trọng hơn
Có thể tác giả cố tình viết dễ hiểu vì công chúng nói chung không hiểu các thuật ngữ chuyên môn. Thay vì các từ như sortition, ranked choice voting, LVT, việc giải thích bằng ví dụ cụ thể hơn (bầu chọn ngẫu nhiên, đa đảng, đầu cơ đất trống, v.v.) có thể truyền tải tốt hơn tới độc giả rộng hơn
Tôi tự hỏi có phải ý bạn là từ sortition chưa được dùng rộng rãi không. Trên Wikipedia cũng có bài về sortition được tổng hợp khá tốt, và cũng có nhiều tài liệu học thuật
Campbell's Law là một biến thể của Goodhart's Law, mang ý nghĩa rằng khi một chỉ số càng được dùng nhiều cho việc ra quyết định xã hội, thì cả chính chỉ số đó lẫn quá trình xã hội mà nó định đo lường đều càng bị bóp méo. Một người bạn từng phàn nàn rằng LeetCode là một hệ thống vô nghĩa nơi ai cũng chỉ cắm đầu giải bài, và tôi chỉ ra rằng đó chính là học để thi
Tôi học trường công ở New York từ tiểu học đến hết phổ thông, và ở một số trường trung học, việc tuyển chọn ngẫu nhiên (xổ số) đã phát huy tác dụng tích cực. Trên thực tế, vì nòng cốt là học sinh và gia đình tự nguyện nộp đơn nên những học sinh có giá trị tương đồng sẽ tụ lại với nhau. Nhưng thực tế thì tính ngẫu nhiên cũng có thể chỉ là một màn trình diễn của sự công bằng. Có sự thiếu nhất quán như không phát đơn dễ dàng, chỉ xác nhận một số thứ ngay sát hạn chót, hoặc yêu cầu đủ loại giấy tờ gốc. Từ trải nghiệm của tôi và con tôi, tôi cảm thấy đó chỉ là ngẫu nhiên trên bề mặt chứ không thật sự công bằng
Trong thể thao, chính trị, startup hay bất kỳ lĩnh vực nào, thành công đều có yếu tố may mắn rất lớn. Khi có N người có năng lực tương đương tôi, việc tôi được chọn cũng là vì vận may đứng về phía mình. Ví dụ như may mắn lớn lên ở Bay Area và xây được mạng lưới startup, may mắn tiếp tục sự nghiệp mà không gặp tai nạn, tình cờ gặp ai đó ở buổi họp của đảng địa phương, hay thậm chí chọn một nhà hàng khác nên không bị cảm và có phong độ tốt nhất trong trận đấu quan trọng — tất cả đều là biến số. Cuối cùng, việc một chút ngẫu nhiên trong một nhóm đủ tư cách tạo ra kết quả tốt không phải là điều gì kỳ lạ
Tôi đề xuất 『Good To Great』 của Jim Collins. Cuốn sách này cho thấy những lãnh đạo được ngưỡng mộ nhất thường làm mình nổi bật ở bề ngoài nhưng thành tích thực tế lại thấp. Ngược lại, thống kê cho thấy những người khiêm tốn và tránh tự PR lại là lãnh đạo hiệu quả hơn. Kết luận của tôi là đừng tin các tiêu chí do người thiếu kinh nghiệm đưa ra. Khi thời gian và công sức chỉ tập trung vào hình ảnh đối ngoại, bản chất của việc điều hành tổ chức sẽ bị lu mờ. Trong phần mềm cũng thường xuyên xảy ra vấn đề người thiếu kinh nghiệm tự tạo ra các tiêu chí thành công một cách gượng ép