- Nếu chỉ ám ảnh với việc theo đuổi mục tiêu, bạn có thể rơi vào cái bẫy chạy để thắng một trò chơi mà chính mình không hề chọn
- Trên thực tế, khi làm việc trong những ràng buộc (Constraints) nhất định, bản chất của công việc trở nên rõ ràng hơn và sự sáng tạo cũng được tối đa hóa
- Mục tiêu thường khiến ta bám chặt vào kết quả cụ thể, nhưng ràng buộc lại giúp tập trung vào quá trình và bản sắc
- Sự sáng tạo vĩ đại, đổi mới, tăng trưởng bền vững đều thường bắt đầu từ việc tự đặt ra quy tắc và giới hạn riêng, hơn là từ “mục tiêu”
- Mục tiêu được xác định rõ có thể hữu ích, nhưng khi đối mặt với những vấn đề bất định hoặc phức tạp, ràng buộc linh hoạt và hiệu quả hơn nhiều
Giới hạn của mục tiêu và sức mạnh của ràng buộc (Constraints)
- Mục tiêu khi được áp từ bên ngoài thường dễ mất đi ý nghĩa cốt lõi, và có thể lệch khỏi cuộc sống hay định hướng mà ta thực sự mong muốn
- Huyền thoại về thiết lập mục tiêu ở Yale năm 1953 là một câu chuyện hư cấu không có căn cứ, nhưng đã được lặp lại suốt nhiều thập kỷ như một sự an ủi khiến người ta tin vào tầm quan trọng của mục tiêu
- Đây là giai thoại nổi tiếng nói rằng những người viết mục tiêu ra giấy đã thành công hơn, nhưng thực tế đó là một câu chuyện chưa từng tồn tại
- Nhiều nhân vật đổi mới sáng tạo không dựa vào mục tiêu rõ ràng, mà tìm thấy ý nghĩa và sự sáng tạo trong những ràng buộc và quy tắc do chính mình đặt ra
Mục tiêu (Goals) vs. ràng buộc (Constraints)
- Mục tiêu là 'điều kiện chiến thắng', còn ràng buộc là 'luật của trò chơi'
- Vòng lặp OODA của John Boyd, cách khám phá tự giới hạn của Richard Feynman là những ví dụ cho thấy chính trong khuôn khổ giới hạn nghiêm ngặt mà sự sáng tạo lại bùng nổ
- Trong thơ, âm nhạc, kiến trúc và nhiều lĩnh vực khác, ràng buộc định hướng cho sự sáng tạo — bắt đầu trong môi trường có giới hạn thường dễ hơn trước một tấm toan trắng hoàn toàn
Sự cám dỗ và điểm mù của mục tiêu
- Việc đặt mục tiêu dễ đi kèm cảm giác an ủi và tự đánh lừa bản thân, khiến ta thấy như mình đã tiến bộ dù chưa thực sự hành động
- Khi điều mình thực sự muốn còn mơ hồ, mục tiêu thường chỉ là một đại diện thay thế cho phương hướng
- Như Abraham Wald đã chỉ ra trong Thế chiến II, đôi khi những lỗ thủng không nhìn thấy được (giới hạn) còn quan trọng hơn những lỗ thủng nhìn thấy được (mục tiêu)
Vai trò la bàn của ràng buộc (Constraints)
- Ngay cả dự án đưa người lên Mặt Trăng của NASA cũng tạo ra các giải pháp đột phá nhờ những ràng buộc khổng lồ (ngân sách, trọng lượng, thời gian, nhiệt độ, v.v.)
- Ràng buộc thúc đẩy sự sáng tạo phi tuyến và tư duy bậc hai (Second-order thinking) trong giải quyết vấn đề
- Chúng dẫn tới câu hỏi “Ở đây điều gì là khả thi?”, từ đó khiến ta tập trung vào tính bền vững thay vì chỉ vào kết quả
Vì sao ràng buộc có khả năng mở rộng
- Mục tiêu mang tính “đặt cược” vào một tương lai bất định, dựa trên dự đoán tại một thời điểm cụ thể (T)
- Ngược lại, ràng buộc thích nghi với thay đổi của tình huống và được điều chỉnh linh hoạt theo phản hồi
- Ví dụ: những ràng buộc như “không tuyển dụng trước khi đạt PMF”, “chỉ xây thứ có thể giải thích cho tuổi teen trong 60 giây” hoạt động như bộ lọc khôn ngoan, thay vì buộc phải dự đoán không cần thiết
Tâm lý phản-mục tiêu và sức mạnh của sự từ chối
- Những mục tiêu mà bạn thực lòng không muốn sẽ gây ra sự kháng cự nội tâm và các hành vi tự phá hoại như trì hoãn
- Những tuyên ngôn từ chối như “tôi không nhận khách hàng khiến tôi kiệt sức” cũng là một tuyến phòng vệ bản thân rất mạnh
- Triết học Khắc kỷ (Stoic) cũng liên tục nhắc lại các ràng buộc về những điều không nên làm
Sự nghiệp định hướng bởi ràng buộc
- Thay vì mục tiêu “tôi sẽ trở thành tác giả bestseller”, một ràng buộc như “tôi viết mỗi ngày, nhưng không viết những thứ nhàm chán” sẽ dẫn tới thành công sáng tạo và bền vững hơn trong dài hạn
- Như lịch sử quan của Fernand Braudel, ràng buộc định hình cấu trúc cuộc sống trong các chu kỳ hàng chục năm
Khi nào cần mục tiêu
- Với những lĩnh vực hữu hạn và rõ ràng như hoàn thành marathon, ôn thi, hay dự án có deadline cụ thể, việc đặt mục tiêu rất hiệu quả
- Nhưng với những vấn đề phức tạp và bất định như chuyển hướng sự nghiệp, khởi nghiệp hay đổi việc, ràng buộc là chiếc la bàn thực tế và an toàn hơn
Kết luận
- Như câu hỏi của John Boyd, nền tảng của tăng trưởng không phải là “sẽ trở thành ai” (mục tiêu) mà là “sẽ làm gì” (ràng buộc)
- Mục tiêu gần với hình ảnh, còn ràng buộc gần với bản sắc hơn, và mang lại khả năng mở rộng lớn hơn
- “Tôi không nhận tiền từ người mà tôi không tin tưởng”, “Tôi không xây dịch vụ mà chính tôi sẽ không dùng”, “Tôi không làm việc ở đội ngũ mà mình phải đeo mặt nạ” — những tuyên ngôn ràng buộc như vậy tạo ra thay đổi và phương hướng thực chất
2 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Tôi nghĩ HN cần một nút để chỉ gom các nội dung kiểu “trí tuệ sắc bén”. Những bài viết chỉ toàn lời hay ý đẹp nghe bùi tai thì thường được ưa chuộng, nhưng phần lớn thực chất chỉ là tán chuyện dựa trên trải nghiệm cá nhân của tác giả. Đặc biệt, tôi không hiểu nổi ví dụ về NASA. Thứ hiện thực hóa mục tiêu đổ bộ Mặt Trăng không phải là các ràng buộc ngặt nghèo, mà là việc đổ vào nguồn lực khổng lồ dưới một mục tiêu rõ ràng và cấp bách. Thực ra, động lực “vượt Liên Xô” còn lớn hơn cả “khám phá nhân loại”
Tôi cũng tò mò về kịch bản nếu tai nạn Apollo 13 xảy ra từ thời Apollo 8 ở phía khuất của Mặt Trăng, thì có lẽ các sứ mệnh Apollo 9, 10, 11 đã không thể hoàn thành trong vòng 10 năm sau đó. Nếu đã biết nguyên nhân thì có khác không? Liệu việc Ủy ban Trung ương ngăn Liên Xô cố vượt Apollo 8 trong khi các thử nghiệm của họ còn thất bại có phải là quyết định đúng không? Có câu vận may cũng là năng lực, và có lẽ vì các phi hành gia đã gặp may nên mới sinh ra những quyết định mang tính chính trị như việc phóng shuttle trong điều kiện bất lợi
Đó là lý do tôi thích Hacker News. Chỉ đọc câu chữ thì rất dễ bị cuốn theo và nghĩ “đúng, cái này cũng có ý nghĩa đấy”, nhưng đọc bình luận thì lại lấy được cảm giác thực tế
Dạo này gần như mọi bài blog lên trang chủ HN đều rỗng tuếch. Hầu hết chỉ là mấy màn nhào lộn trí tuệ/cảm tính đúng gu đám đông, hoặc vài mẹo kỹ thuật nhỏ nhặt mà người mới phát hiện ra. Nhưng cốt lõi thật sự là cái tiêu đề giật mạnh, giống thumbnail YouTube vậy. Nó được thiết kế để khiến bạn không thể không bấm. Gọi là trí tuệ đám đông nhưng thực chất là tổng hòa của hỗn loạn và mê hoặc, trang chủ thì ngập nội dung vô dụng
Không có ràng buộc thì chỉ còn lại các lý do chính trị mơ hồ và những cách giải quyết thiếu định hướng. Nhưng nếu ràng buộc quá nhiều thì phương án cũng biến mất, còn quá ít thì chỉ còn tranh cãi vô bổ. Điều quan trọng là tìm ra mức ràng buộc tối ưu: vừa cho đủ tự do để khám phá, vừa hạn chế bớt các lựa chọn linh tinh
Với lời chê trong bài là “chỉ toàn giai thoại”, thì thật ra phần lớn lời khuyên sống thật sự có giá trị cũng về cơ bản là ‘giai thoại’. Mấy câu kiểu “dựa trên nghiên cứu” hay “mang tính khoa học” nhiều khi còn giống mốt thời thượng hoặc trò bịp hơn
Tôi đồng ý với tác giả, nhưng nghĩ rằng bên trên mục tiêu và ràng buộc còn có một thứ căn bản hơn là giá trị (value). Đó là tiêu chuẩn nội tại giúp làm rõ thứ tự ưu tiên giữa nhiều lựa chọn. Những câu hỏi như “về lâu dài điều gì mang lại niềm vui cho mình”, “điều gì khiến thế giới tốt đẹp hơn”, “lựa chọn nào giúp mình trở thành người giống Chúa Jesus hơn” chính là các giá trị riêng của tôi. Ràng buộc thì loại bỏ lựa chọn, còn giá trị thì giúp việc lựa chọn dễ hơn. Giá trị, mục tiêu và ràng buộc là một cấu trúc phân cấp. Tạo ra ràng buộc phù hợp với giá trị, rồi trong các ràng buộc đó đặt ra mục tiêu ngắn hạn thì sẽ dễ duy trì hơn. Nhân tiện, “Thirteen Virtues” của Benjamin Franklin là một danh sách pha trộn giữa giá trị và ràng buộc như vậy https://fs.blog/the-thirteen-virtues/
Câu “giá trị, mục tiêu và ràng buộc đều quan trọng nhưng có thứ bậc; ràng buộc phải được đặt theo giá trị” thật sự chạm tới tôi. Tôi cũng từng rất khó tìm ra giá trị của mình, nên đã thử viết cáo phó cho chính mình https://www.jjude.com/my-obituary/. Tôi viết nó từ 16 năm trước nhưng đến 2020 mới công khai. Từ đó nó giúp tôi tìm ra hướng sống đúng đắn hơn. Thay vì biệt thự lớn hay xe thể thao, tôi làm việc 3 ngày một tuần, dạy học tại nhà cho hai con, ăn uống và tập luyện cùng gia đình, đồng thời cùng tham gia phục vụ ở nhà thờ. Tôi đều đặn cảm thấy cuộc sống của mình như một giấc mơ
Cảm ơn vì đã chia sẻ 13 đức tính. Có thể nó hơi khó tiếp cận nên tôi thử tóm tắt lại theo cách gần gũi hơn:
Với câu hỏi “cần gì để trở thành người giống Chúa Jesus hơn”, thì câu trả lời là bộ đồ nghề mộc hợp thời: bào, búa gỗ và thước cubit
Marie Kondo cũng xây dựng cả một ngành xoay quanh triết lý tương tự. Nguyên tắc tiêu biểu là “hãy bỏ đi những món đồ không mang lại niềm vui”
Tôi thường tranh cãi với những người nói “cứ để mọi lựa chọn luôn mở”. Thực ra đó cũng là một lựa chọn: chọn không đặt ràng buộc. Kết quả thường chỉ là sự nửa vời. Paul Graham từng nói việc chọn thành phố để sống là một trong những quyết định quan trọng nhất đời người, và thực ra đó là một ràng buộc lớn với chính mình. Thành phố, hôn nhân, tôn giáo, hay việc chọn VC hay bootstrap cho một công ty SaaS đều là những ‘ràng buộc lớn’ điển hình. Chọn VC thì bị buộc phải tăng trưởng nhanh, còn bootstrap thì có giới hạn tăng trưởng. Đoạn tôi thích nhất trong bài là “mục tiêu dành cho trò chơi, ràng buộc dành cho thế giới”. Tôi còn muốn thêm rằng “người thành công thì lèo lái thế giới, còn trẻ con thì chơi trò chơi”. Nhiều người thật ra đến tận tuổi 40 vẫn sống trong mindset trò chơi, như kiểu theo đuổi sự nghiệp bằng các mục tiêu tính toán chặt chẽ, nhưng rồi sự phức tạp của thế giới sẽ phá nát hết các trò chơi đó. Khi ấy khủng hoảng tuổi trung niên sẽ kéo đến
Câu “thời khắc quyết định trong đời là chọn thành phố” lại phản tác dụng với tôi. Hồi trẻ tôi rất muốn đến Bay Area nên thật sự đã chuyển tới đó, nhưng đến nơi rồi thì thiên nhiên, quán ăn ngon, chỗ vui chơi quá nhiều, thành ra động lực ban đầu với công nghệ lại nhanh chóng biến mất. Khi quay về một thành phố kém hấp dẫn hơn, tôi lại dồn thời gian rảnh vào học toán và khoa học máy tính. Tôi cũng thấy điều tương tự trong việc nuôi dạy con. Trước đây chưa có con thì tôi có rất nhiều thời gian, nhưng lại phí phạm nó. Giờ thời gian trở nên quý hiếm, tôi dậy từ 4 giờ sáng để học và sáng tạo. Cuối cùng, khi điều kiện quá lý tưởng thì mình lại mất động lực và sự tập trung, còn ràng buộc và bất tiện thì ngược lại khiến bản năng tự tạo ra giá trị
Nhìn từ góc độ chiến lược như quân sự học hay lý thuyết trò chơi, việc giữ rộng các lựa chọn gần như luôn có lợi. Điểm mấu chốt là phải “quyết đoán trong thực thi”, tức là ở giai đoạn triển khai thì cần dứt khoát đặt cược vào phương án hứa hẹn nhất. Nhưng các lựa chọn khác không nên bị xóa bỏ, mà nên để trong strategic backlog để khi có bước ngoặt lớn như thay đổi thị trường hay biến cố cuộc đời thì xem xét lại. Làm vậy vừa tận dụng được sức mạnh của ràng buộc, vừa tránh được điểm yếu khi không còn phương án thay thế
Luận điểm “người thành công thì lèo lái thế giới, còn trẻ con chỉ chơi trò chơi” nghe hơi ngạo mạn. Tôi nghĩ mục tiêu và ràng buộc chỉ là những công cụ khác nhau, và cả hai đều hữu ích
So sánh hôn nhân, tôn giáo, và chuyện VC với bootstrap business thì đúng là buồn cười thật. Một trong số đó lệch tông hẳn
Việc chọn thành phố không phải lúc nào cũng là thứ ai cũng tự do quyết định được. Ví dụ, tôi có thể bán hết tài sản và xin thường trú để đến San Francisco, nhưng nơi mình sinh ra và môi trường mình lớn lên vốn đã là những ràng buộc rất lớn
Tôi thích timeboxing hơn là mục tiêu. Thay vì “hoàn thành nhiệm vụ đã định”, tôi giới hạn theo kiểu “trong khoảng thời gian này tôi chỉ làm hành động này”. Như vậy tôi có thể tập trung vào thứ mình thực sự kiểm soát được là hành động. Tất nhiên, nhiều khi ngay cả quỹ thời gian đó cũng không được giữ đúng như kế hoạch. Bản thân điều đó cũng đã là một kết quả hợp lệ. Tôi không kiểm soát được môi trường, hoàn cảnh, hành vi của người khác hay kết quả. Nỗ lực và kết quả tách rời nhau, nên dù nỗ lực không dẫn đến kết quả mong đợi tôi cũng không bị mất động lực. Tức là nỗ lực tự thân vẫn là điểm quan trọng
Trong bài, sự đối lập giữa mục tiêu và ràng buộc bị đơn giản hóa quá mức. Dù sao thì lúc không làm gì cũng không có kế hoạch, còn chỉ lập kế hoạch thì lại chẳng hành động. Nhưng tôi đồng cảm với câu “đặt mục tiêu khiến ta có cảm giác như đã làm gì đó, trong khi thực ra chẳng thay đổi gì”. Mình hí hửng tạo Notion, spreadsheet, tham gia quán cà phê năng suất các kiểu, nhưng hành động cốt lõi thì mãi vẫn không làm được
Cốt lõi của bài là đang nói đến mục tiêu sống hay tham vọng. Với các nhiệm vụ hữu hạn như marathon, kỳ thi hay launch, việc đặt mục tiêu là hữu hiệu. Nhưng trong những lĩnh vực mơ hồ như chọn hướng nghề nghiệp, khởi nghiệp, chuyển nhà hay làm media business, mục tiêu giống như vẽ bản đồ rừng bằng bút Sharpie. Thứ thật sự cần là “dao rựa” mang tên ràng buộc. “Bạn muốn trở thành ai, hay muốn làm điều gì”, mục tiêu là vế đầu, ràng buộc là vế sau. Cái đầu là hình ảnh, cái sau là bản sắc. Và cái sau có nhiều dư địa để phát triển hơn. Có thể bài đã có thể viết hay hơn, nhưng ý chính thì ổn
Trong giới kinh doanh/đầu tư, chuyện này được gọi là 'analysis paralysis'. Nếu cứ mãi chuẩn bị thì còn mất cả chi phí cơ hội. Hành động ngay trong trạng thái chưa chắc chắn thường tốt hơn về dài hạn. Ví dụ, thay vì dành 3 tháng cố chọn ra cổ phiếu của công ty biotech tốt nhất, có khi cứ nhanh chóng đầu tư vào bất kỳ công ty nào có tình hình tài chính tích cực thì bạn đã kiếm được lợi nhuận thị trường rồi
Điều này làm tôi nhớ đến 'Four Thousand Weeks' của Oliver Burkeman. Đó là sách về hạnh phúc nhưng bề ngoài lại giống sách về productivity. Rất đáng đọc
Bài viết khá thú vị, nhưng tôi cũng cảm thấy có những điểm không đồng ý hoặc còn vướng. Ví dụ, nó khái quát hóa trên giả định rằng mọi người thành công đều làm giống nhau, và định nghĩa mục tiêu với ràng buộc cuối cùng cũng vẫn mơ hồ. “Hãy rời đi sau khi làm mọi thứ tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người” nghe cũng có thể là mục tiêu, còn “đừng để ai tệ hơn trước” lại giống ràng buộc. Thực chất đó là cùng một quy tắc. Cuối cùng, bài chỉ đưa ra các giai thoại đã được diễn giải thay vì bằng chứng, nên theo tôi nó cần thêm cơ sở và sự rõ ràng. Dù vậy, văn phong và sự sáng tạo vẫn đáng khen
Tôi luôn thấy khó đặt mục tiêu nên từng cảm thấy tội lỗi vì điều đó. Tôi ứng biến theo tình huống một cách khá tự phát. Từ nhỏ tôi cũng không có nhiều tính cạnh tranh. Chơi thể thao hay board game cũng chỉ tham gia cho có. Những đứa trẻ khác thì hừng hực ganh đua, còn tôi chỉ thuận theo dòng chảy. “Chiến thắng” không giống bản chất của cuộc sống. Một câu trong bài làm tôi chấn động: “Tiến bộ thực sự không phải là cố thắng, mà là tự tạo ra một bàn chơi hoàn toàn mới.” Có lẽ đó chính là điểm xuyên suốt trong đời tôi
Tôi cũng giống vậy. Không như những người xung quanh cố tìm hạnh phúc bằng cách tick vào các mục tiêu thế tục như kết hôn, có con, sự nghiệp, nhà riêng, số tiền mục tiêu..., tôi không có cảm giác thành tựu từ việc đạt mục tiêu, mà thay vào đó theo đuổi tự do và thử thách theo ý mình. Đời tôi chỉ có một lần, nhốt mình ngoan ngoãn trong chiếc hộp luật lệ sẵn có thì quá phí. Tôi luôn thay đổi môi trường mới hoặc đổi luật chơi, vừa tránh hedonic treadmill vừa duy trì chính động lực tham gia
Tôi cũng luôn nghĩ tương tự. Tôi không hiểu chuyện “thắng trong trò chơi” thì có gì quan trọng. Có những người ám ảnh với cạnh tranh, nhưng đó chỉ là các quy tắc nhân tạo do ai đó đặt ra. Đó là sự huấn luyện để đưa bản thân vào ‘hệ thống phần thưởng’ của người khác. Kiểu người cạnh tranh như vậy về già rốt cuộc chỉ còn tiền, mà dường như lại không biết dùng nó để làm gì
Chính ‘ràng buộc’ mới là thứ hữu ích nhất với tôi trong việc loại bỏ nhiễu vô ích. Ví dụ, thay vì theo đuổi sự hoàn hảo trong lịch tập, tôi chỉ đặt một quy tắc là “không tập quá 30 phút”, và nhờ vậy tôi thực sự duy trì được đều đặn. Những mục tiêu khổng lồ hay hệ thống hoàn hảo rất dễ khiến mình kiệt sức, còn với tôi chỉ một ràng buộc nhỏ lại hiệu quả hơn nhiều
Tôi xin nói thẳng. Người thành công sống theo rất nhiều cách khác nhau. Điều chắc chắn là có lẽ họ không phải kiểu người thích ngồi đọc blog về “cách để thành công” cho hết thời gian
Bài viết có cảm giác hơi mâu thuẫn.
“Ràng buộc không phụ thuộc vào tri thức, mà thích nghi và phản ứng với phản hồi.” Nhưng ngay cả quy tắc như “đội ngũ sẽ không tuyển dụng trước khi có product-market fit” cũng là dựa trên tri thức, và không hề có ràng buộc nào tồn tại mà không có mục tiêu. Bất kỳ ràng buộc nào cũng tồn tại để phục vụ một mục đích gốc, như mục tiêu tài chính chẳng hạn, và cả tiêu chí “giải thích được cho một thiếu niên trong 60 giây” cũng chỉ là bộ lọc phía trên một mục tiêu cụ thể. Thực tế, cả ràng buộc lẫn mục tiêu đều hoàn toàn là công cụ vì người dùng. Ràng buộc vô nghĩa thì không giúp đạt mục tiêu. Giống như tôi, đôi khi bắt chước những mục tiêu nghe ngầu của người khác thì thấy rỗng tuếch, còn khi nhìn lại, những câu chuyện hay nhất trong đời mình lại xuất hiện khi tôi tự đặt ra một số ràng buộc hoặc quy tắc. Nếu muốn học cách dùng ràng buộc, có lẽ trước hết nên luyện với mục tiêu đã; kiểu như ‘biết đi rồi mới chạy’ là điều tự nhiên”
May mà bình luận đầu tiên trên Hacker News khá ổn haha. Dạo này những bài được đăng lên Hacker News thật sự cái nào trông cũng có vẻ thuyết phục, nhưng ngày càng giống mấy bài nhảm nhí hơn. Chúng chỉ khiến người ta cảm thấy tự hợp lý hóa bản thân và được an ủi qua bài viết mà thôi. Có vẻ như đây là một thế giới đầy rẫy những lời nhảm nhí/vớ vẩn.