- Khi môi trường nghiên cứu hiện đại chuyển sang đặt trọng tâm vào kết quả nhanh, nghiên cứu mang tính khám phá thực sự đang dần mất chỗ đứng
- Nghiên cứu (research) là quá trình đi theo trực giác và phỏng đoán mà không có kế hoạch rõ ràng, còn phát triển (development) là quá trình thực thi hướng tới một mục tiêu đã được xác định sẵn
- Định nghĩa trí tuệ lấy tốc độ làm trung tâm loại trừ năng lực chọn vấn đề và khám phá sáng tạo, đồng thời tạo ra một cấu trúc xã hội chỉ tưởng thưởng cho những người “giải quyết nhanh”
- Sự kết hợp giữa tính khả kiến (legibility) và tốc độ tạo ra một thiên lệch mang tính thể chế, trong đó chỉ những bài toán có thể được giải thích rõ ràng mới nhận được tài trợ và sự công nhận
- Sự chậm rãi được trình bày như một đức tính của nghiên cứu đích thực, vì nó cho phép khám phá những vùng bất định và mở ra các phát hiện mới
Văn hóa lấy tốc độ làm trung tâm và sự méo mó của nghiên cứu
- Xã hội hiện đại có xu hướng chỉ đánh giá cao những câu hỏi có thể được trả lời nhanh chóng
- Chỉ những câu hỏi có thể trả lời nhanh mới trở thành đối tượng của tài trợ học thuật và xây dựng sự nghiệp
- Chỉ các chủ đề có thể ra bài báo trong vài tuần và tích lũy trích dẫn mới được chọn
- Cấu trúc này có lợi cho việc xây dựng sự nghiệp nhưng lại loại bỏ những câu hỏi quan trọng ở tầng nền tảng
Sự khác biệt giữa nghiên cứu và phát triển
- Câu hỏi càng quan trọng thì càng không thể trả lời nhanh; nếu đã có một kế hoạch rõ ràng thì đó không phải nghiên cứu mà là phát triển
- Nghiên cứu là quá trình thăm dò có mục tiêu nhưng đường đi chưa rõ, đi theo trực giác và phỏng đoán
- Phát triển là quá trình thực thi di chuyển tới mục tiêu theo bản đồ
- Giải quyết vấn đề nhanh đồng nghĩa với việc không bước vào một miền mới
- Sự chậm rãi cho phép thám hiểm vùng chưa biết và tạo điều kiện cho những phát hiện ngoài dự kiến
- Ví dụ: Johann Friedrich Böttger trong lúc cố tạo ra vàng đã phát hiện ra phương pháp chế tạo sứ (porcelain)
- Andrew Wiles đã bí mật nghiên cứu Định lý cuối cùng của Fermat trong 7 năm
- Einstein mất khoảng 10 năm để hoàn thiện các phương trình nền tảng của thuyết tương đối rộng
- Vì vậy trong nghiên cứu, tốc độ là tín hiệu tiêu cực; do sự bền bỉ & kiên nhẫn gắn trực tiếp với thành quả nên sự chậm rãi được xem là một đức tính
Cái bẫy của trí tuệ và tốc độ
- Định nghĩa trí tuệ hiện đại chỉ tập trung vào tốc độ giải quyết vấn đề, kiểu như giải một bài toán được xác định rõ nhanh đến mức nào
- Bài kiểm tra IQ đo tốc độ giải quyết hơn là năng lực giải quyết vấn đề
- Định nghĩa này hoàn toàn loại trừ khả năng chọn ra những vấn đề có giá trị
- Nhiều người vì không phù hợp với tiêu chuẩn hẹp đó nên lầm tưởng rằng mình không thể tạo ra đóng góp có ý nghĩa, từ đó đánh giá thấp khả năng đóng góp của bản thân
- Khoa học sai lệch đã củng cố sự ám ảnh với IQ
- Trong thập niên 1950, giáo sư Harvard Anne Roe công bố IQ của các chủ nhân Nobel là 166, nhưng thực chất đó là một bài kiểm tra tự tạo từ các câu hỏi SAT và cũng không có nhóm đối chứng
- Dữ liệu gốc ở mức trung bình, nhưng con số đã bị thổi phồng bằng thao tác thống kê
- Einstein chưa từng làm bài kiểm tra IQ; thành tích học tập ở trường chỉ ở mức B+, và ông từng trượt kỳ thi đầu vào đại học một lần
- IQ của Richard Feynman được ghi nhận là 125, không phải mức cao cực đoan
- Năng lực giải quyết vấn đề nhanh lại có thể tạo ra tác dụng ngược khiến người ta chỉ mải mê với những bài toán được xác định rõ
- Điều này khiến họ chọn những bài toán mình làm tốt thay vì những bài toán có giá trị
- Ví dụ: Marilyn vos Savant là người giữ kỷ lục IQ cao nhất, nhưng lại viết chuyên mục câu đố cho tạp chí Parade
- Tốc độ xử lý ngược lại có thể trở thành yếu tố làm thu hẹp phạm vi lựa chọn vấn đề
- Người suy nghĩ chậm có khoảng trống để không bỏ qua mà tiếp tục khám phá những vấn đề chưa được xác định rõ
Thiên lệch tốc độ trong thể chế
- Cách đánh giá trí tuệ dựa trên tốc độ xử lý chỉ tuyển chọn những “vận động viên chạy nước rút (sprinter)”
- Họ chỉ hoạt động trong những lĩnh vực có mục tiêu rõ ràng và không bước vào các miền khám phá bất định
- Những người này trở thành lãnh đạo trong thể chế và tiếp tục củng cố cấu trúc lấy thành tích đo đếm được làm trung tâm
- Kết quả là các tổ chức hiện đại biến thành nơi chỉ còn “đường chạy được bảo trì tốt”
- Chỉ những người có thể nhanh chóng lập kế hoạch và hoàn thành mới được tưởng thưởng
- Người không có kế hoạch thì không còn chỗ đứng
Mối quan hệ giữa tính khả kiến và sự chậm rãi
- Tính khả kiến (legibility) gắn chặt với tốc độ
- Vấn đề rõ ràng cung cấp tiến độ có thể đo lường và các chỉ số thành công
- Dễ giải thích trong tài trợ, hồ sơ năng lực và các cuộc trò chuyện
- Nhưng những công việc sáng tạo nhất lại không thể được thể chế đọc hiểu, vì vậy gần như không thể được hỗ trợ
- Trích dẫn của Michael Nielsen: “Những công việc sáng tạo quan trọng nhất là thứ không thể được các thể chế hiện có đọc hiểu, vì thế gần như không thể nhận được tài trợ”
- Việc có thể xin được tài trợ nghĩa là lộ trình đã rõ ràng, tức là công việc đó sớm muộn gì cũng sẽ có người làm
- Nhiều nhà nghiên cứu từ bỏ những vấn đề thú vị chỉ vì không có một lộ trình có thể giải thích được
- Vì họ không thể trả lời ngay các câu hỏi như “Bạn đang làm gì?” hay “Tiến triển tới đâu rồi?”
- Áp lực xã hội như vậy đàn áp về mặt thể chế đối với người suy nghĩ chậm và những cuộc thăm dò mơ hồ
- Vô số khoảnh khắc nhỏ tích tụ lại khiến con đường không khả kiến trở nên khó mà chịu đựng nổi
Trải nghiệm cá nhân về tư duy chậm
- Tư duy chậm mang lại sức mạnh để kiên nhẫn khám phá những vấn đề mơ hồ
- Ở trường học, tác giả từng gặp khó khăn vì cách đánh giá ưu tiên tư duy nhanh, nhưng cuối cùng sự chậm rãi lại trở thành điểm mạnh
- Việc diễn đạt kế hoạch bằng lời tạo cho não bộ ảo giác như mình đã có tiến bộ, từ đó làm suy yếu ý chí thực hiện
- Vì vậy, để không lãng phí năng lượng vào việc bảo vệ hay giải thích những ý tưởng chưa thể nhìn thấy rõ, tác giả không công khai nghiên cứu của mình
Câu hỏi kết luận
- “Nếu có thể xóa bỏ điều kiện phải tạo ra tiến bộ hữu hình trong 10 năm tới, bạn sẽ dốc sức vào vấn đề nào?”
- Câu hỏi này là điểm khởi đầu để thực hành đức tính của sự chậm rãi
2 bình luận
Phần nội dung chính và các bình luận đều rất tuyệt.
Ý kiến Hacker News
Góc nhìn của bài này dường như trùng với bài “Working quickly is more important than it seems (2015)” từng lên trang chính HN
Nhiều người hiểu nhầm lời James Somers “làm việc nhanh” là tốc độ quan trọng hơn chất lượng, nhưng thực ra ý ông là rút ngắn vòng lặp phản hồi
Nói cách khác, bảo sự chậm rãi là đức tính không hề mâu thuẫn với lời khuyên “làm việc nhanh” của Somers
Nếu AI có thể chạy vòng lặp OODA nhanh hơn mà không biết mệt, thì dù chất lượng hơi kém hơn một chút cuối cùng vẫn sẽ thắng
Giống như trường hợp MiG-15 và F-86, chu kỳ phản hồi nhanh hơn chứ không phải hiệu năng tốt hơn mới là thứ quyết định thắng bại
Bài liên quan: Boyd’s Law of Iteration
Dù là viết lách hay lập trình, cần xây dựng trí nhớ cơ bắp bằng phím tắt, debugger, hot reload, unit test nhanh, v.v.
Nếu chia sẻ những workflow như vậy với nhau thì có lẽ sẽ giúp ích rất nhiều
Nếu lỗ hổng được phát hiện sau 5 năm thì nợ bảo mật sẽ tích tụ theo cấp số nhân
Ngược lại, nếu phát hiện trong vòng 2 tuần thì có thể dùng refactor để xóa bỏ khoản nợ tích lũy qua nhiều thế hệ
Đây không chỉ là “shift left” đơn thuần mà là một cách tiếp cận bằng tư duy hệ thống để củng cố quy trình phát triển của cả tổ chức
Tức là trước khi vào việc, loại bỏ các yếu tố gây trì hoãn và lên kế hoạch mới là cách nhanh thật sự
Tôi thấy bài này thú vị. Đặc biệt ví dụ về nếu được xem trước bài kiểm tra IQ rất ấn tượng
Phần lớn các kỳ thi nhầm lẫn “khả năng giải nhanh” với “năng lực tư duy sâu”
Nhưng thực ra người càng thông minh càng phải tích hợp nhiều thông tin hơn, nên cần nhiều thời gian hơn
AI cũng vậy, nếu cho nhiều thời gian hơn thì sẽ cho kết quả tốt hơn
Cuối cùng có cảm giác hệ thống giáo dục được thiết kế để ưu tiên học tập mang tính tuân thủ hơn là “tư duy phản biện”
Nhưng trên thực tế, phần lớn xã hội lại đánh giá cao những người giải các vấn đề độ khó trung bình thật nhanh hơn
Vì thế có lẽ đó không phải là một giả định hoàn toàn sai
Nếu có thể làm trong suốt một tuần thì đó không còn là bài kiểm tra IQ mà chỉ là một bộ sưu tập câu đố
Khi luật thay đổi thì bản thân cuộc chơi cũng thay đổi theo
Lý do sinh viên đại học học thuộc các đề thi cũ để nâng điểm cũng nằm ở đó
Tôi cũng cố tình xem đề thi các năm trước muộn hơn, và về lâu dài điều đó giúp ích hơn nhiều
Việc Andrew Wiles không công bố gì trong 7 năm thực ra không đúng
Trên thực tế ông đều đặn công bố những bài báo đã chuẩn bị trước để dành thời gian cho nghiên cứu
Vấn đề thật sự là các nhà nghiên cứu bị thủ tục quan liêu và công việc hành chính chiếm mất phần lớn thời gian
Nếu không có những ràng buộc đó thì tôi tự hỏi họ còn có thể đạt được nhiều đến mức nào
Ở chỗ làm của tôi cũng có khó khăn tương tự
Cách làm dựa trên sprint buộc phải chia mọi dự án thành đơn vị 2 ngày không phù hợp với nghiên cứu sáng tạo
Ví dụ khi phát triển một thuật toán routing mới, rất khó dự đoán kết quả và phải lặp đi lặp lại các thử nghiệm mang tính khám phá
Loại công việc này về bản chất là không thể ước lượng được
Việc cố quản lý những công việc phức tạp và mới mẻ bằng phương thức tiêu chuẩn hóa là điều bất khả thi
Dù vậy doanh nghiệp vẫn muốn có lịch trình và roadmap, nên mọi người chỉ giả vờ như nó hiệu quả mà thôi
Bề ngoài có thể trông như chẳng làm gì cả, nhưng quãng thời gian đó về sau sẽ được đền đáp gấp hàng chục lần
Nó không giúp giải quyết vấn đề nhanh hơn, nhưng về mặt cấu trúc xã hội thì lại giống một nghi thức cần thiết
Tôi nhớ đến câu châm ngôn trong quân đội: “Slow is smooth, smooth is fast”
Thực ra những khái niệm như Continuous Deployment cũng bắt nguồn từ lối tư duy như vậy
Câu “Phát triển là thực thi để đi đến mục tiêu theo bản đồ, còn nghiên cứu là khám phá để tìm ra mục tiêu khi không có bản đồ” thật ấn tượng
Chỉ một câu đó thôi cũng có thể tóm tắt được trọng tâm của cả bài
Cần phân biệt giữa người làm theo quy tắc và người khám phá ra quy tắc
Ví dụ trong thời kỳ khủng hoảng của lý thuyết tập hợp, những người như Russell đã cố gắng định nghĩa lại chính khái niệm đó
Đây không đơn thuần là giải bài toán mà là hành vi kiến lập lý thuyết
Bài này bàn về một chủ đề có giá trị nhưng lại có nhiều sai sót thực tế
Ví dụ Einstein thực ra là sinh viên nhóm đầu ở ETHZ, và các căn cứ để phê phán IQ cũng khá yếu
Sẽ thuyết phục hơn nếu thay vào đó trích dẫn những nhà khoa học như Higgs, người từng phê phán văn hóa học thuật đặt nặng thành tích ngắn hạn
Link liên quan: video về việc học của Einstein, blog về IQ
Nó mặc định coi ‘nhanh’ và ‘tính hiển thị’ là thấp kém hơn, nhưng thực tế lại không phân biệt sự khác nhau giữa các loại công việc
Tư duy chậm không đồng nghĩa với tư duy sâu, và có rất nhiều người giải được bài toán khó bằng tư duy nhanh
Điều tôi từng cảm nhận khi chơi cờ vua lại hiện lên
Trong các ván dài (mỗi ngày một nước), điểm ELO của tôi cao hơn hẳn
Nếu ai cũng chơi tốt hơn ở cờ chậm, tại sao điểm của tôi lại tăng cao hơn, điều đó khiến tôi thắc mắc
Có người tăng từ 15 phút lên 1 giờ thì tiến bộ vọt lên, nhưng có người lại giảm khả năng tập trung
Cũng giống như cho mọi người 1 đô la nhưng chỉ cho riêng tôi 100 triệu đô la
Dù đi nước cờ tốt hơn ở các ván chậm, vẫn có nhiều trường hợp rating blitz lại cao hơn
Có hai kiểu chậm rãi
Một là nỗ lực để tạo ra thành quả không dễ thấy, hai là trì hoãn đơn thuần
Bài này đang nói đến kiểu thứ nhất
Đặc biệt những nỗ lực chưa cho thấy kết quả ngay, từ bên ngoài rất dễ trông giống như lười biếng