- Ban điều hành và các nhà quản lý đang tập trung vào vẻ ngoài và các hành vi mang tính biểu tượng, trong khi không thực sự hiểu bản chất của công việc
- Hiện tượng này bắt nguồn từ các động lực tân tự do xoay quanh tối đa hóa giá trị cổ đông, và gây ra sự suy giảm về chất lượng trên toàn doanh nghiệp lẫn xã hội
- Các trào lưu công nghệ như triển khai AI được thúc đẩy chỉ dựa trên bầu không khí của sự “mới mẻ”, tách rời khỏi sự thấu hiểu thực chất của ban lãnh đạo cũng như nhu cầu của khách hàng và nhân viên
- Khi cấu trúc quản trị ngày càng tách rời khỏi công việc thực tế, mục đích của lãnh đạo không còn là năng suất và tạo ra giá trị, mà thoái hóa thành duy trì quyền lực và củng cố thứ bậc trong tổ chức
- Bầu không khí này lan sang truyền thông, chính trị và toàn xã hội, làm cố định một văn hóa tổ chức tập trung vào tăng trưởng bề ngoài và “thành tích” hình thức thay vì giải quyết vấn đề thực chất
Mở đầu: sự trỗi dậy của hiện tượng kẻ ngốc kinh doanh
- Gần đây, Bloomberg giới thiệu CEO Microsoft Satya Nadella và nhấn mạnh rằng phần lớn sinh hoạt lẫn công việc hằng ngày của ông phụ thuộc vào các công cụ AI như Copilot
- Nadella nói rằng ông giao cho AI nhiều việc như email, chuẩn bị cuộc họp, trò chuyện podcast, nhưng thực tế đây đều là những việc hoàn toàn có thể làm được mà không cần công nghệ
- Email được viết tốt thì không cần tóm tắt, và chuẩn bị cuộc họp cũng không phải là lĩnh vực dành cho AI
- Nếu Nadella thực sự điều hành theo cách này, thì bản thân điều đó đã cho thấy khiếm khuyết nghiêm trọng trong lãnh đạo
- Đây là một ví dụ mang tính biểu tượng của kiểu lãnh đạo chỉ coi trọng bề ngoài, không quan tâm đến “nội dung” hay “ý nghĩa” thực sự của công việc
- Truyền thông không đặt ra những câu hỏi đủ chiều sâu về năng lực hay hoạt động thực tế của giới điều hành, và các bài viết thường bị biến thành một phần của hoạt động quảng bá cho hệ sinh thái AI
- Hiện tượng này gắn liền với tư duy tân tự do lấy ban điều hành và giá trị cổ đông làm trung tâm, cùng với sự tha hóa có tính cấu trúc do nó tạo ra
Động lực tân tự do và sự xuất hiện của “Rot Economy”
- Bản chất của kinh doanh đã rời xa chất lượng sản phẩm, giá cả hợp lý, tính bền vững, để rồi giờ đây tập trung trên hết vào giá cổ phiếu tăng và tăng trưởng ngắn hạn
- Nhà kinh tế học tiêu biểu cho xu hướng này là Milton Friedman, người đưa ra lập luận cực đoan rằng trách nhiệm duy nhất của doanh nghiệp là giá trị cổ đông, đồng thời xem nhẹ trách nhiệm xã hội và bình đẳng
- Lập luận của Friedman thậm chí còn biện minh cho những ví dụ mang tính phân biệt chủng tộc, cho thấy cách lợi ích doanh nghiệp được đặt cao hơn các giá trị con người
- Cái gọi là "Rot Economy" chỉ một cấu trúc trong đó các công ty công nghệ hô hào tăng trưởng bằng mọi giá, kể cả phải hy sinh chất lượng sản phẩm cốt lõi và biến dịch vụ thành thứ rỗng ruột
- Lối tư duy này tạo ra một chế độ phong kiến kiểu mới, trong đó người khác chỉ được xem như những “con số” và công cụ để theo đuổi lợi nhuận
- Thay vì “công việc” hay thành quả thực chất, lý tưởng trừu tượng mang tên giá trị cổ đông được đặt lên trên mọi thứ
Sự phình to vô nghĩa của tầng lớp quản lý
- Lý thuyết kinh doanh hiện đại và đào tạo MBA coi trọng không phải chuyên môn thực tế, mà là nắm bắt cơ hội thị trường và tăng trưởng liên tục như phẩm chất tối cao
- Ban điều hành và các nhà quản lý không hiểu sản xuất, khách hàng hay sản phẩm, mà chỉ quan tâm đến việc duy trì quyền lực và vị trí trong cấu trúc tổ chức
- Ví dụ tiêu biểu là nhiều CEO của HP và Warner Brothers, dù không phải chuyên gia trong lĩnh vực, vẫn dẫn dắt tổ chức và gây ra thời gian dài sa sút hiệu quả cùng thiếu vắng năng lực lãnh đạo
- Hệ thống này sản sinh hàng loạt nhà quản lý hình thức và lãnh đạo hữu danh vô thực trong toàn tổ chức, dẫn đến thiếu vắng năng suất và đổi mới thực chất
- Kiểu lãnh đạo bất tài và tách rời này lan ra toàn xã hội, thậm chí cả giới chính trị, và dẫn đến thất bại chính sách cùng các cuộc khủng hoảng vĩ mô
- Tư nhân hóa ở Anh, sự sụp đổ hạ tầng, khủng hoảng nhà ở và năng lượng đều được cho là bắt nguồn từ lối tư duy quản trị vụng về này
Xã hội biểu tượng và văn hóa quản trị
- Bản thân cấu trúc xã hội đã ưu ái lãnh đạo hình thức và thành công bề ngoài hơn là năng lực cụ thể
- Ở Anh, Mỹ và các xã hội phương Tây khác, tư duy kiểu quản lý đã lan rộng sang điều hành quốc gia, truyền thông và nhiều lĩnh vực khác
- Chính trị tại Anh hay Mỹ cũng ngày càng trầm trọng tình trạng bị chi phối bởi các nhóm tinh hoa, chủ nghĩa hình thức và thiếu hụt chuyên môn chức năng, chuyên môn thực chất
- Khi việc trở thành quản lý hay lãnh đạo được coi trọng hơn đóng góp thực tế, thì một lộ trình sự nghiệp ngày càng xa rời công việc thực tế được xem là điều hiển nhiên
- Hệ quả là ngày càng nhiều sản phẩm và dịch vụ chỉ được quảng bá bằng vẻ hào nhoáng và “bầu không khí”, nhưng thực ra không có nhiều công dụng hay khả năng đồng cảm
- Sự mở rộng của những công việc được gọi là ‘Bullshit Jobs’ trở nên bình thường, và càng lên tầng điều hành thì khoảng cách với vấn đề cốt lõi và nhu cầu khách hàng càng lớn
- Không chỉ CEO doanh nghiệp mà cả chính giới, biên tập viên truyền thông và các cấu trúc ra quyết định chủ chốt đều gạt người làm thực tế ra ngoài, để theo đuổi hình ảnh biểu tượng và duy trì quyền lực
Việc áp dụng thiếu phê phán các trào lưu AI và công nghệ mới nhất
- Việc đưa vào các công nghệ mới như AI trong nhiều trường hợp được thực hiện một cách bừa bãi không phải vì hiệu quả đã được chứng minh, mà chỉ vì “người khác cũng làm” hoặc “không muốn tụt lại”
- Ví dụ, CEO ServiceNow Bill McDermott sau khi ChatGPT ra mắt đã yêu cầu áp dụng AI trên mọi lĩnh vực mà không có bất kỳ cơ sở nào, cho thấy kiểu lãnh đạo mang tính biểu tượng chỉ biết lặp lại “AI, AI” mà không đo lường hiệu quả
- Theo khảo sát CEO của IBM, chỉ 25% các dự án AI được đầu tư gần đây đạt kết quả như kỳ vọng, và hơn một nửa lãnh đạo thừa nhận họ đầu tư theo trào lưu dù không có giá trị rõ ràng
- Trường hợp của Johnson & Johnson cũng cho thấy chỉ một số ca sử dụng đã được kiểm chứng về giá trị thực mới thực sự có ý nghĩa
- Không có sự suy ngẫm phản biện về các trào lưu công nghệ như AI, metaverse hay tiền mã hóa, nên cuối cùng cả tổ chức vẫn đi theo “quyết định” hay “bầu không khí” của người nắm quyền
- Những phán đoán kiểu “kẻ ngốc kinh doanh” và sự thiếu hiểu biết mang tính cấu trúc như vậy làm cản trở đổi mới và làm xấu đi năng suất của toàn xã hội
Chức vụ quản lý, công việc chỉ có vỏ bọc và sự né tránh trách nhiệm lẫn nhau
- Tầng lớp quản lý và điều hành ngày càng xa rời công việc thực tế; thay vì gánh trách nhiệm cốt lõi hay thực sự “làm việc”, họ tập trung vào việc giao việc cho người khác và phân chia trách nhiệm cùng công lao
- Trên thực tế, phần lớn doanh nghiệp vận hành theo bộ máy thiên về nhân sự quản lý, hệ thống báo cáo vô nghĩa và luồng truyền thành tích từ dưới lên, khiến giá trị thực giảm sút
- Vì thế, tổ chức ngày càng rời xa khách hàng và các vấn đề tại hiện trường, còn tầng lớp cao nhất thì ngày càng ít tham gia vào thực tế
Tác hại xã hội: thay đổi trong giáo dục, tuyển dụng, môi trường văn phòng và truyền thông
- Toàn xã hội khuyến khích một nền văn hóa ám ảnh với chức quản lý và lãnh đạo, trong khi các nghề sản xuất hay kỹ thuật thực chất lại bị đánh giá thấp
- Ngay cả trong tuyển dụng, những người quản lý không hiểu công việc thực tế lại là người xem xét hồ sơ, còn vị trí quản lý bị nhìn nhận như một chức vụ không làm việc
- Sự ác cảm của giới điều hành với làm việc từ xa cũng xuất phát từ việc vai trò giám sát công việc thực tế của họ bị giảm đi, nên cuối cùng các nhà quản lý ám ảnh với “trình diễn” và “kiểm soát”
- Truyền thông cũng không đặt ra các câu hỏi có ý nghĩa hay kiểm chứng thực chất khi phỏng vấn CEO và giới điều hành, mà chỉ lặp lại các thông điệp mang tính biểu tượng
Đặc điểm và tác động của kẻ ngốc kinh doanh
- Kẻ ngốc kinh doanh là kiểu người giỏi đánh bóng bề ngoài, xây mạng lưới và phô trương quyền lực hơn là làm việc thực chất
- Dù thực tế không làm gì, họ vẫn tiếp tục được thăng tiến hoặc mở rộng ảnh hưởng
- Họ tác động không chỉ bên trong doanh nghiệp mà còn đến toàn bộ các lĩnh vực của xã hội như khu vực công, truyền thông và chính trị, qua đó gây ra các vấn đề kéo dài
- Ngay cả công nghệ mới như AI cuối cùng cũng bị dùng làm công cụ để “diễn” năng suất và duy trì quyền lực của họ
Kết luận: tương lai của cấu trúc quyền lực biểu tượng và văn hóa tổ chức
- Thay vì tập trung vào lãnh đạo thực chất và giải quyết vấn đề, văn hóa tổ chức ngày càng bị chi phối bởi tăng trưởng phù phiếm, thành công hình thức và vẻ bề ngoài
- Khi đánh giá các vấn đề công nghệ và quản trị, cần có một góc nhìn tập trung vào tính hữu dụng cốt lõi và năng lực giải quyết vấn đề thực chất, thay vì tăng trưởng bề mặt hay xu hướng nhất thời
- Với những người làm trong IT và startup, cần nhận thức được những giới hạn và vấn đề căn bản của cấu trúc quản trị nội bộ cũng như các động lực xã hội
2 bình luận
Có vẻ như góc nhìn hoài nghi kiểu coi lãnh đạo trong tổ chức của mình là một kẻ ngốc về kinh doanh không giúp ích nhiều cho cuộc sống xã hội.
Dù là lãnh đạo hay thành viên, điều quan trọng là có thực hiện tốt vai trò của mình hay không; nếu đó là một tổ chức mà người lãnh đạo không làm đúng vai trò lãnh đạo, hẳn đã sớm bị tụt lại trong cạnh tranh và biến mất rồi.
Ngay cả nếu chấp nhận lập luận rằng Satya Nadella có xu hướng chuộng hình thức, mạng lưới quan hệ và phô trương quyền lực (dù tôi không mấy muốn chấp nhận điều đó), thì liệu ông ấy đã không làm tốt vai trò CEO của MS hay sao... nghĩ kỹ thì có lẽ không phải vậy. Chỉ cần nhìn vào sự khác biệt về vị thế của MS trước và sau khi ông ấy nhậm chức là đủ thấy.
"Email được viết tốt thì không cần tóm tắt" ... Nhưng mọi người đâu có gửi email được viết tốt.
Thành thật mà nói, tôi thích những email đi thẳng vào vấn đề, nhưng đa số mọi người dường như lại thích nói vòng vo hơn.