Quy tắc 3,5%: Cách một thiểu số tham gia có thể thay đổi thế giới

• Các phong trào kháng cự bất bạo động cho thấy tỷ lệ thành công cao hơn đấu tranh vũ trang hơn gấp đôi, và khi 3,5% dân số tham gia tích cực thì không ghi nhận trường hợp thất bại nào
• Phân tích 323 phong trào trong giai đoạn 1900–2006 cho thấy các phong trào bất bạo động có tỷ lệ thành công 53%, trong khi phong trào bạo lực đạt 26%
• So với các phong trào bạo lực, phong trào bất bạo động có số người tham gia nhiều hơn khoảng 4 lần, đồng thời thu hút sự tham gia của nhiều tầng lớp khác nhau, tạo ra sức mạnh làm tê liệt các chức năng của xã hội
• Các phong trào vượt qua ngưỡng 3,5% được xác nhận gồm People Power ở Philippines, Singing Revolution ở Estonia và Rose Revolution ở Georgia
• Nghiên cứu này cho thấy kháng cự bất bạo động là phương tiện mạnh mẽ nhất để thúc đẩy thay đổi chính trị, và đã có ảnh hưởng lớn tới chiến lược của các phong trào xã hội hiện đại

---

Tỷ lệ thành công của kháng cự bất bạo động và quy tắc 3,5%

• Theo nghiên cứu, biểu tình bất bạo động có khả năng thành công cao hơn đấu tranh vũ trang hơn gấp đôi
  • Trong 323 trường hợp từ năm 1900 đến 2006, tỷ lệ thành công của phong trào bất bạo động là 53%, còn phong trào bạo lực là 26%
  • Tiêu chí thành công được định nghĩa là đạt được mục tiêu trong vòng 1 năm sau đỉnh điểm của phong trào và có quan hệ nhân quả trực tiếp
• Mọi phong trào có 3,5% dân số tham gia tích cực đều thành công
  • Hiện tượng này được gọi là “quy tắc 3,5%”, theo đó mức tham gia quần chúng ở một quy mô nhất định sẽ bảo đảm thay đổi chế độ
  • Những ví dụ tiêu biểu gồm People Power ở Philippines, Singing Revolution ở Estonia và Rose Revolution ở Georgia

Bối cảnh và phương pháp nghiên cứu

• Nhà khoa học chính trị của Harvard Erica Chenoweth ban đầu hoài nghi về hiệu quả của các phong trào bất bạo động
  • Khi nghiên cứu về chủ nghĩa khủng bố, bà bắt đầu quan tâm sau khi tham gia hội thảo của Trung tâm Quốc tế về Xung đột Bất bạo động (ICNC)
• Chenoweth và Maria Stephan đã so sánh một cách có hệ thống dữ liệu về các phong trào bất bạo động và bạo lực trong giai đoạn 1900–2006
  • Những thay đổi chế độ do sự can thiệp của thế lực bên ngoài không được tính là thành công
  • Phong trào bạo lực được định nghĩa là trường hợp có thiệt hại vật lý như đánh bom, bắt cóc, phá hoại cơ sở hạ tầng

Điểm mạnh của phong trào bất bạo động

• Độ rộng và tính đa dạng của lực lượng tham gia là yếu tố cốt lõi của phong trào bất bạo động
  • Trung bình, phong trào bất bạo động có 200.000 người tham gia, trong khi phong trào bạo lực là 50.000 người
  • Sự tham gia quy mô lớn có thể làm tê liệt hoạt động đô thị và gây sức ép lên tầng lớp cầm quyền
• Ưu thế đạo đức và rào cản tham gia thấp thúc đẩy sự lan rộng của phong trào
  • Bất kỳ ai cũng có thể tham gia mà không phải sợ bạo lực
  • Không cần vũ khí hay tổ chức bí mật nên dễ mở rộng theo cách công khai
• Khả năng nhận được sự đồng cảm từ cảnh sát và quân đội cao hơn
  • Họ có thể chần chừ trong việc đàn áp vì gia đình hoặc người quen của mình có mặt trong đoàn biểu tình
  • Trước quy mô đám đông lớn, ý chí duy trì chế độ có thể suy yếu

Các chiến lược và ví dụ chính

• Tổng đình công (general strike) được đánh giá là một trong những công cụ kháng cự bất bạo động mạnh mẽ nhất
  • Dù tổn thất cá nhân lớn, nó tạo ra sức ép trực tiếp lên toàn xã hội
• Tẩy chay tiêu dùng cũng được nêu như một ví dụ hiệu quả
  • Trong thời kỳ phân biệt chủng tộc ở Nam Phi, người dân da màu đã tẩy chay sản phẩm của các doanh nghiệp do người da trắng sở hữu
  • Kết quả là điều này gây ra khủng hoảng kinh tế cho tầng lớp tinh hoa da trắng và góp phần chấm dứt chính sách phân ly

Ý nghĩa và giới hạn của ngưỡng 3,5%

• Ngay cả phong trào bất bạo động cũng thất bại trong 47% trường hợp
  • Nếu không bảo đảm được mức tham gia hoặc sự gắn kết đủ lớn, họ sẽ không thể làm suy yếu nền tảng quyền lực
  • Ví dụ: các cuộc biểu tình chống cộng ở Đông Đức trong thập niên 1950 thất bại dù có 2% dân số tham gia
• Đạt được mốc 3,5% là mục tiêu rất khó
  • Tính theo Anh là khoảng 2,3 triệu người, còn ở Mỹ là khoảng 11 triệu người tham gia tích cực
• Tuy nhiên, phân tích cho rằng chỉ các phong trào bất bạo động mới có thể duy trì được mức tham gia như vậy

Ảnh hưởng của nghiên cứu và ứng dụng hiện đại

• Nghiên cứu của Chenoweth và Stephan, từ khi xuất bản năm 2011, đã trở thành lý thuyết cốt lõi trong nghiên cứu về kháng cự dân sự
  • Các học giả như Matthew Chandler của Đại học Notre Dame và Isabelle Bramsen của Đại học Copenhagen đều công nhận ảnh hưởng của nó
• Tính thống nhất (unity) của phong trào cũng được chỉ ra là một yếu tố then chốt khác dẫn đến thành công
  • Cuộc nổi dậy ở Bahrain năm 2011 đã thất bại vì chia rẽ nội bộ
• Gần đây, Chenoweth chú ý tới các phong trào hiện đại như Black Lives Matter, Women’s March, Extinction Rebellion
  • Các phong trào này dựa trên chiến lược bất bạo động và thử nghiệm cách tiếp cận có tổ chức, mang tính giáo dục

Nhìn lại lịch sử của các phong trào bất bạo động

• Chenoweth chỉ ra rằng cách kể lịch sử đang bị thiên lệch theo hướng lấy bạo lực làm trung tâm
  • Ngay cả những thất bại thảm hại của chiến tranh cũng thường được tô vẽ thành “chiến thắng”, trong khi thành quả của kháng cự hòa bình lại bị bỏ qua
• Bà nhấn mạnh rằng những công dân bình thường trong đời sống hằng ngày chính là chủ thể thay đổi thế giới
  • Các trường hợp thành công của phong trào bất bạo động cần được chú ý và đánh giá nhiều hơn

[GN⁺]

Ý kiến Hacker News

• Chenoweth đã điều chỉnh kết luận của mình trong những năm gần đây. Lý do hiệu quả của biểu tình bất bạo động giảm mạnh là vì chính phủ đã điều chỉnh chiến lược đàn áp và thông điệp
  Ví dụ, chính phủ Mỹ gán các lực lượng đối lập trong quần chúng là “người biểu tình được trả tiền” để phủ nhận tính chính danh của họ. Trong kỳ bầu cử năm 2024, đám đông tại các cuộc vận động của Đảng Dân chủ cũng bị mô tả là “đám đông được huy động bằng tiền vận động tranh cử”. Kiểu không thừa nhận ý kiến phản đối chính đáng này đã kéo dài nhiều năm

  • Đây có vẻ đơn giản là một trường hợp định luật Goodhart vận hành — “Khi một thước đo trở thành mục tiêu, thước đo đó không còn hiệu lực nữa”
    Với hành động tự phát, 3.5% là một quy mô khổng lồ, nhưng càng được tổ chức hóa thì 3.5% đó càng đại diện cho phạm vi người dân thực tế hẹp hơn. Như trong trường hợp của Nixon, thay đổi thật sự phụ thuộc vào việc giới tinh hoa có ly khai hay không hơn là quy mô biểu tình
    Có thể xem bộ dữ liệu liên quan tại Harvard Dataverse
  • Trung Quốc cũng dùng chiến lược tương tự. Ngay cả biểu tình ở Hong Kong hay hoạt động tình nguyện chữa cháy tại Tai Po cũng bị quy là “do phương Tây giật dây”. Thật đáng ngạc nhiên khi kiểu khung thuyết âm mưu này lại hiệu quả đến vậy
  • Thậm chí họ còn gán nhãn như vậy cho cả biểu tình phe mình. Ví dụ, ngay cả sự kiện ngày 6 tháng 1 cũng bị nói là “tour tham quan có FBI dàn dựng”
  • Nhiều người hiểu sai luận điểm của Chenoweth. Lập luận của bà dựa trên khái niệm ‘ngưỡng cách mạng’ của Timur Kuran. Biểu tình bất bạo động quy mô lớn có tác dụng hạ thấp ngưỡng ly khai của giới tinh hoa.
    Chenoweth nói rất rõ rằng “3.5% chỉ là một con số thống kê kỹ thuật, không đảm bảo thành công trong tương lai”. Xem bài viết liên quan tại HKS Discussion Paper
  • Cũng có vấn đề là rất khó đưa ra bằng chứng. Phần lớn bằng chứng chỉ mang tính hàm ý nên dễ bị thiên kiến xác nhận chi phối, và trong thời đại bong bóng lọc như hiện nay, ngay cả những sự thật cơ bản cũng khó đạt được đồng thuận

• Ba năm qua của Israel là một ví dụ cho thấy quy tắc 3.5% không hiệu nghiệm. Hơn 3.5% dân số đã xuống đường nhưng chính phủ vẫn được giữ nguyên

  • Chỉ ra ngoài vào cuối tuần và cầm biểu ngữ thì không phải là kháng cự dân sự. Muốn có thay đổi thật sự thì cần mức độ dấn thân cao hơn rất nhiều
  • Nếu phe đối lập cũng được tổ chức hóa thì hiệu quả sẽ giảm. Ví dụ, trong thời kỳ chiến tranh Iraq năm 2003, biểu tình phản chiến là 5% nhưng biểu tình ủng hộ chiến tranh là 21%
  • Trường hợp Iran có vẻ cũng chưa đạt mức hơn 5% dân số tham gia
  • Dù không biết con số chính xác, biểu tình ở Iran dường như cũng đã vượt 3.5%
  • Ở các quốc gia nhỏ hoặc trong hệ thống đại diện theo tỷ lệ, quy tắc này không thật sự phù hợp. Chỉ cần đa số muốn thì chính phủ vẫn được duy trì

• Những cuộc biểu tình thành công thường chỉ khả thi khi có sự hậu thuẫn của giới tinh hoa hoặc thế lực bên ngoài. Ví dụ như trường hợp CIA lật đổ thủ tướng Iran năm 1953.
  Ngược lại, các phong trào không có hậu thuẫn như Yellow Vests, Occupy Wall St hay biểu tình xe tải ở Canada dần lụi tàn hoặc phân rã

• Nếu có từ hai lực lượng 3.5% trở lên đối đầu nhau, thì ít nhất một bên sẽ thất bại

  • Dù vậy, 3.5% vẫn có ý nghĩa như một mức kỳ vọng cho phong trào xã hội. Nếu quá nhỏ thì dù chính nghĩa đến đâu cũng khó tạo ra thay đổi
  • Thành công không phải là ‘chiến thắng hoàn toàn’ mà là một sự chuyển hướng có ý nghĩa. Những nhóm khác nhau vẫn có thể tìm được điểm thỏa hiệp
  • Xã hội được vận hành bởi thiểu số tinh hoa (1~5%). Việc huy động 3.5% là ngưỡng có thể lấn át tầng lớp tinh hoa đó. Nó không phải chỉ là tỷ lệ ủng hộ đơn thuần mà là tầng lớp hành động tích cực đang tìm cách lật đổ trật tự hiện có

• Quy tắc này ngay từ đầu đã không phải một quy luật tuyệt đối. Ví dụ, phong trào chống phân biệt chủng tộc ở miền Nam nước Mỹ đã vượt xa 3.5%, nhưng cấu trúc độc đoán vẫn kéo dài hàng chục năm

• Có một khái niệm liên quan là lý thuyết “The Most Intolerant Wins”. Nội dung là thiểu số không chịu thỏa hiệp cuối cùng sẽ thay đổi chuẩn mực hành vi của toàn xã hội

• Thời điểm bài báo năm 2019 quả thực rất trùng hợp. Ở Hong Kong, ngay sau đó hơn 3.5% dân số đã tham gia biểu tình, nhưng chính quyền Trung Quốc đã tận dụng 2 năm và đại dịch để giành lại quyền kiểm soát

• Ở Nepal, thanh thiếu niên mặc đồng phục học sinh đã biểu tình ôn hòa nhưng chỉ trong một ngày đã có hơn 21 người thiệt mạng. Ngày hôm sau, các tòa nhà lập pháp, hành pháp và tư pháp đều bị đốt cháy.
  Ban đầu người ta chọn hòa bình, nhưng khi điều đó trở nên bất khả thi thì họ chuyển sang bạo lực. Việc MLK có thể thành công cũng là nhờ sự hiện diện của Malcolm X

• Trước câu hỏi “Thiểu số quấy nhiễu đa số chẳng phải là phản dân chủ sao?”

  • Về dài hạn, văn hóa tiến bộ theo hướng bình đẳng. Các nhóm thù hận cuối cùng sẽ biến mất, còn phong trào nhân quyền thì tiếp tục tiến lên
  • 3.5% bước ra hành động không có nghĩa là tỷ lệ ủng hộ thực tế chỉ là 3.5%. Phần lớn là tầng lớp im lặng theo quán tính.
    Nhưng cũng có trường hợp nhóm thiểu số lừa dối đa số bằng vận động hành lang hoặc thao túng thông tin sai lệch
  • Nếu là thiểu số bị áp bức và bị thảm sát thì biểu tình là chính đáng. Ngay cả trong một nền dân chủ, sự cần thiết của kháng cự vẫn tồn tại
  • Có những quốc gia tự xưng là dân chủ để biện minh cho việc can thiệp vào nước khác
  • Ở Mỹ, muốn ngăn những nhóm thiểu số kiểu này thì khó đến mức gần như phải sửa hiến pháp, thậm chí bãi bỏ Tu chính án thứ nhất

• Phong trào bất bạo động hiệu quả hơn khi tồn tại một lựa chọn bạo lực thay thế. Nếu chính quyền dùng bạo lực với biểu tình bất bạo động thì sự đồng cảm và ủng hộ sẽ tăng lên

  • Tuy nhiên, một mức bạo lực nhất định lại bị xem là ‘chấp nhận được’, từ đó làm suy yếu đà biểu tình.
    Ví dụ như trường hợp Georgia và Serbia, nơi bầu cử chỉ còn mang tính hình thức và làm tê liệt ý chí của người dân
  • Cuối cùng, muốn thay đổi những chế độ như vậy bằng bầu cử thì cần không phải đa số đơn thuần mà là mức phản đối áp đảo khoảng 70%
  • Việc thông điệp của MLK có sức nặng cũng là nhờ sự tồn tại của các lực lượng đối kháng bạo lực như Black Panthers.
    Ngày nay cũng tồn tại sự mất cân bằng giữa các chính đảng bạo lực và ôn hòa, và một số người cho rằng bạo lực là ngôn ngữ duy nhất có tác dụng