- Xoay quanh khái niệm năng lực hành động có chọn lọc, bài viết bàn về trạng thái con người chỉ hành động chủ động ở một số lĩnh vực của cuộc sống, còn ở những lĩnh vực khác thì bị khựng lại
- Tác giả, thông qua trải nghiệm là nạn nhân của cyber stalking, nhận ra rằng mình đã trì hoãn việc giải quyết vấn đề, và mô tả quá trình sự việc được giải quyết nhờ sự can thiệp của chồng
- Qua trường hợp này, bài viết chỉ ra xu hướng con người bị kẹt trong trạng thái tự chủ thấp ở một thời điểm nhất định, rồi tiếp tục xử lý vấn đề theo cùng một cách về sau
- Trong ba lĩnh vực gồm công việc, quan hệ và tự quản lý bản thân, tồn tại trạng thái “không thực sự cố gắng” ở ít nhất một lĩnh vực, đồng thời nhấn mạnh rằng cảm giác đang nỗ lực có thể khác với việc thật sự thử làm
- Bài viết cho rằng nỗ lực đích thực không phải là tiêu hao ý chí liên tục mà là tận dụng nguồn lực sáng tạo và tự kiểm điểm, đồng thời đặt ra nhu cầu mỗi người phải tìm ra lĩnh vực mình đang bị khựng lại để thử lại
Vụ cyber stalking và cảm giác bất lực
- Tác giả cho biết 5 năm trước, trong thời gian phục hồi chức năng, mình đã bị một cyber stalker người Ấn Độ quấy rối dai dẳng
- Kẻ bám đuôi diễn giải các tweet của tác giả như những thông điệp mật mã và tin rằng giữa hai người có quan hệ cá nhân
- Dù bị chặn liên lạc, hắn vẫn tiếp cận bằng tài khoản và số điện thoại mới, lặp đi lặp lại việc đe dọa và ve vãn
- Tác giả đã buông xuôi phản ứng và để mặc trong nhiều năm, nhưng khi kẻ đó gửi ảnh hộ chiếu và đơn xin visa, đồng thời mạo danh số điện thoại của tác giả để thực hiện trò lừa đảo bắt cóc, nỗi sợ hãi đã lên đến đỉnh điểm
- Chồng của tác giả đã phối hợp với FBI, lãnh sự quán Mỹ và cảnh sát địa phương ở Ấn Độ để giải quyết vấn đề, khiến kẻ bám đuôi không thể nhập cảnh vào Mỹ
- Tác giả suy ngẫm về lý do mình đã không trực tiếp hành động, dù bản thân hoàn toàn có thể nghĩ ra cùng một chiến lược
Năng lực hành động có chọn lọc (Selective Agency)
- Con người không đơn thuần được chia thành nhóm có mức hành động cao hay thấp nói chung, mà là chủ động một cách có chọn lọc tùy theo tình huống
- Khi chia cuộc sống thành ba lĩnh vực là công việc (work), quan hệ với người khác và quan hệ với chính mình, phần lớn mọi người đều cho thấy trạng thái trưởng thành bị khựng lại ở ít nhất một lĩnh vực
- Ví dụ, có người rất đổi mới trong nghề nghiệp nhưng lại non nớt trong trưởng thành cảm xúc hoặc xây dựng quan hệ
- Hiện tượng này được giải thích là do con người bị kẹt trong trạng thái nguồn lực thấp ở thời điểm lần đầu đối mặt với vấn đề, nên về sau không thể áp dụng những năng lực đã phát triển thêm
Khác biệt giữa “cảm giác nỗ lực” và việc thật sự thử
- Khi nhớ lại một vấn đề từng thất bại trong quá khứ, con người thường dừng lại ở nhận thức rằng “đã thử rồi nhưng không được”, từ đó ngừng những cách tiếp cận mới
- Ví dụ, một người không giải quyết được chứng lo âu bằng trị liệu ở tuổi 20 có thể đến tận tuổi 30 vẫn giữ cùng thái độ đó và chấp nhận lo âu như một đặc tính cố định
- Thế nhưng trong công việc, sau thất bại họ lại thử nhiều cách khác nhau, trong khi không áp dụng cùng sự tò mò khám phá ấy vào vấn đề của chính mình
- Họ bỏ qua khả năng tận dụng nhiều nguồn lực khác nhau như dinh dưỡng, giấc ngủ, thuốc men, coaching hay các liệu pháp mới, và nhầm tưởng việc chỉ cố chịu đựng bằng ý chí đơn thuần là “nỗ lực”
- Tác giả khẳng định rõ rằng: “cảm giác nỗ lực không đồng nghĩa với việc thật sự thử”
Alexander Technique và sự méo mó cảm giác
- Bài viết trích dẫn khái niệm “faulty sensory appreciation” (méo mó cảm giác) trong Alexander Technique
- Sự căng thẳng theo thói quen làm méo mó cảm giác cơ thể, khiến tư thế sai lại cho cảm giác như đúng
- Trong thực tế, tư thế thoải mái lại có thể đem đến cảm giác xa lạ
- Tương tự, trong các vấn đề về quan hệ hay bản thân, nhiều người nhầm trạng thái căng cứng do ý chí là “bình thường”
- Việc liên tục tiêu hao ý chí có thể là dấu hiệu của một cuộc sống được thiết kế sai, và sự thử thật sự nên đi theo hướng hiệu quả và tự nhiên hơn
Sự cần thiết của việc tự kiểm điểm và thử lại
- Mỗi người cần tìm ra lĩnh vực mà mình đang bị mắc kẹt trong thời gian
- Cần nhận diện vấn đề lớn nhất giữa công việc, quan hệ và tự quản lý bản thân, đồng thời lưu ý rằng nó có thể đang được ngụy trang dưới dạng nỗi buồn hay cơn giận đơn thuần
- Bài viết gợi ý cần tự hỏi mình
- “Mình đã tận dụng mọi nguồn lực và thử hết mọi lời giải khả dĩ chưa?”
- “Mình có đang làm hết sức cho bản thân như cách mình sẽ làm cho một người bạn gặp cùng vấn đề không?”
- “Liệu mình có thực sự ‘đang cố gắng thật sự’ không?”
- Bài viết khép lại bằng việc đưa ra một cơ hội để thoát khỏi ảo tưởng về nỗ lực và tái cấu trúc hiệu quả bản thân
2 bình luận
Người chăm mà thông minh, người chăm mà kém thông minh, người lười mà kém thông minh, người lười mà thông minh
Tôi thuộc kiểu nào?
Ý kiến trên Hacker News
Khi đưa lời khuyên hoặc giúp đỡ ai đó, luôn có cảm giác rằng vấn đề của họ trông dễ hơn rất nhiều so với vấn đề của mình
Vì bản thân mình thì ngay cả một cuộc điện thoại cũng thấy khó, nhưng vì gia đình hay bạn bè thì lại sẵn lòng làm
Có lẽ là do lý do tâm lý khiến ta tự tin hơn và bớt lo âu hơn khi hành động vì người khác
Có lẽ là vì khi nhìn vấn đề của người khác, ta có thể thoát khỏi ‘sự bất lực học được’
Điều cốt lõi là nuôi dưỡng bản ngã đó để nó nâng đỡ phần đang bất an
Vì vậy với chính họ thì việc giải quyết mới khó. Chúng ta kém tự nhận thức nên thường không thấy rõ những điều này
Vì tổn thất không trực tiếp rơi vào mình
Tôi có nghi ngờ với quan điểm cho rằng “Agency (tính tự chủ)” là điều quan trọng
Khi cuộc sống thuận lợi, tôi từng nghĩ mình là người chủ động, nhưng trong những tình huống không thể kiểm soát, tôi nhận ra ảnh hưởng của may mắn và hoàn cảnh lớn hơn nhiều
Cho rằng ai đó ‘không cố gắng’ chỉ vì họ không còn dư địa tinh thần là điều không công bằng
Xã hội hiểu cho giới hạn thể chất, nhưng lại kỳ lạ khi đẩy giới hạn tinh thần thành trách nhiệm cá nhân
Khi làm mentoring, tôi thấy nhiều trường hợp chỉ cần một câu hỏi như “bạn đã thử nói chuyện trực tiếp chưa?” là đã giải quyết được
Nhiều khi thực tế là tình huống vẫn nằm trong tầm kiểm soát, nhưng bản thân người ta lại cảm thấy nó là bất khả thi
Tuy vậy, vấn đề là về sau khi đã có lại nguồn lực để hành động thì vẫn mắc kẹt trong lối tư duy bất lực cũ
Đây là khái niệm mà các triết gia đã bàn từ lâu, đặc biệt khá giống với ‘bad faith’ của Sartre
Đó là hiện tượng vô thức tin rằng mình ‘không có lựa chọn’ để tránh né lo âu, cảm giác tội lỗi hay sức nặng của trách nhiệm
Ngay cả việc pha một cốc cà phê cũng thấy khó, và sau này tôi cũng thấy kiểu mẫu đó ở cha mình
Đôi khi chỉ cần thay đổi nhận thức “mình không thử” là có thể lại bắt đầu hành động
Nhận ra từ thời điểm nào nó chuyển sang hướng có hại là một bài toán lớn của đời người
Cuối cùng chính thói quen đó làm bệnh nặng hơn, và người đó bị bác sĩ cảnh báo rằng có thể sẽ chết
Tôi cũng thường rơi vào cảnh không làm được gì vì ham muốn làm cho thật hoàn hảo
Ví dụ như định xây lại tủ đồ mùa đông nhưng chỉ nghiên cứu thôi cũng đã kiệt sức
Nhưng trong nghệ thuật, tôi học được rằng phải làm ra nhiều tác phẩm tệ thì mới có tác phẩm hay
Giao tiếp xã hội cũng vậy, cần luyện tập. Chỉ là mua sắm thì tốn kém nên dễ sợ mắc sai lầm
Thuê stylist hoặc gia sư có thể giảm thử-sai và giúp tiến bộ nhanh hơn
iteration)Tôi cũng từng nằm liệt vì bệnh rồi phải mua lại toàn bộ quần áo, nhưng trước tiên tôi bán bớt đồ cũ để giảm gánh nặng
Tích lũy những thành công nhỏ như vậy giúp tôi lấy lại cảm giác kiểm soát
Có thể giảm rủi ro bằng cửa hàng đồ cũ, thuê đồ, trao đổi đồ, hoặc tủ đồ xoay quanh các món cơ bản
Nếu ai có cách giải quyết vấn đề mua sắm thì tôi cũng muốn nghe
Cách đặt vấn đề kiểu “bạn có thực sự đang cố gắng không?” là không hiệu quả
Có thể người ta đã thử đủ nhiều rồi nhưng kiệt sức vì thất bại lặp đi lặp lại
Điều quan trọng là giữ mở khả năng có thể thử lại
Hoàn cảnh thay đổi, và cũng có thể xuất hiện nguồn lực hoặc góc nhìn mới
Con người mạnh hơn khi ở cùng nhau hơn là khi một mình
Não đang cố tự bảo vệ mình sau những thất bại lặp lại. Lúc này cần góc nhìn từ bên ngoài hoặc nghỉ ngơi
Câu “bị trói vào mức tài nguyên ở lần thất bại đầu tiên” thật sự gây ấn tượng
Rốt cuộc, bài này có vẻ chỉ là một cách diễn giải dài dòng của câu “hãy thử một cách thông minh hơn”
Điều quan trọng là thừa nhận rằng không thể giải quyết mọi vấn đề cùng lúc, và chủ động hoãn ưu tiên một số việc
Có thể quản lý bằng cách đưa chúng vào một ‘danh sách việc cần làm không có thời hạn’ để sau này quay lại
Ngoài ra, tôi cũng cảm thấy có những người đơn giản là không coi chuyện hẹn hò quan trọng, nhưng vì thể diện xã hội nên tạo ra lý do biện minh
Đây là hiện tượng sự bất lực học được (Learned helplessness) điển hình
Liên kết Wikipedia
Có vẻ tác giả đã tự đưa ra đánh giá quá khắc nghiệt với bản thân
Tác giả nói ý tưởng của chồng là đơn giản, nhưng bạn bè cũng không ai nghĩ ra cách đó
Có lẽ hành động của người chồng chỉ trông rõ ràng sau khi sự việc đã xảy ra
Nhận thức rằng cơ quan nước ngoài thì khó mà động vào có vẻ đã trở thành một phần của sự bất lực từ trước
Đôi khi, để nhận ra năng lực của mình đã tăng lên, ta phải chấp nhận rủi ro đem phần tài nguyên còn lại ra đặt cược
Nhưng nếu phán đoán sai thì thật sự có thể chịu tổn thất lớn
Vì vậy tôi cho rằng đi theo lời khuyên của tác giả một cách không phê phán là điều nguy hiểm