- Bài viết đề cập đến nhiều trường hợp tư cách pháp nhân được trao cho các thực thể không phải con người
- Tàu thuyền được trao tư cách pháp lý hạn chế, nên khi xảy ra tai nạn có thể thực hiện các thủ tục như bị đơn, như kê biên tài sản hoặc nộp tiền bảo chứng
- Sông Whanganui ở New Zealand được công nhận là một “thực thể pháp lý” theo luật năm 2017, với đại diện của chính phủ và người Māori được chỉ định làm đồng quản lý
- Các vị thần Hindu cũng được công nhận là “pháp nhân theo luật” (juristic person) trong pháp luật Ấn Độ, nên có thể sở hữu đất đai và tham gia tố tụng
- Những ví dụ này cho thấy phạm vi và giới hạn của các quyền pháp lý được trao cho các thực thể phi nhân loại
Tổng quan về các thực thể phi nhân loại có tư cách pháp nhân
- Việc doanh nghiệp (corporation) được pháp luật coi là một “con người” nhìn chung là điều ai cũng biết
- Tuy nhiên, cũng có những trường hợp các thực thể phi nhân loại khác như tàu thuyền, sông ngòi, thần linh được công nhận là “con người” về mặt pháp lý
Tàu thuyền (Ships)
- Tàu thuyền từ lâu đã là đối tượng đặt ra các vấn đề pháp lý cho quốc gia và tòa án, vì khi tai nạn xảy ra trong lúc hàng hải thì chủ thể chịu trách nhiệm thường không rõ ràng
- Trong các tòa án thời trung cổ và sau đó là luật hàng hải Anh - Mỹ, bản thân con tàu được xem là một thực thể pháp lý phải chịu trách nhiệm
- Vì vậy, tàu có các quyền tố tụng hạn chế như quyền nộp tiền bảo chứng, quyền được xét xử
- Cũng tồn tại chế độ quyền cứu hộ (right of salvage), theo đó một con tàu cứu một con tàu khác sẽ được nhận thưởng nếu thành công
- Theo nguyên tắc “no cure, no pay”, chỉ khi việc cứu hộ thành công thì mới được trả thù lao
- Mức thưởng được quyết định theo Lloyd’s Open Form hoặc bởi tòa án hàng hải
- Luật cứu hộ là một hệ thống pháp luật lâu đời, có thể truy nguyên tới luật biển Rhodes (Rhodian sea law) khoảng năm 900 TCN, và phát triển thành hình thức bồi thường tiền tệ vào thời La Mã
- Tuy vậy, quyền cứu hộ không do bản thân con tàu thực hiện mà do thuyền trưởng hoặc đại diện chủ tàu thực hiện
- Khi tìm hiểu cấu trúc pháp lý này, tác giả thêm rằng mình “muốn trở thành luật sư hàng hải”
Sông Whanganui
- Năm 2017, Quốc hội New Zealand đã thông qua Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act, trao cho sông Whanganui tư cách pháp lý (legal personality)
- Đạo luật này nhằm giải quyết các vụ kiện và tranh chấp của người Māori kéo dài từ những năm 1930
- Người Māori coi con sông là tổ tiên và một thực thể tinh thần, và phản đối sự tàn phá do phát triển công nghiệp gây ra
- Cùng với việc thông qua luật, chính phủ đã chỉ định quỹ phục hồi 80 triệu đô la, quỹ quản lý trong tương lai 30 triệu đô la, cùng 1 đại diện chính phủ và 1 đại diện Māori làm đồng quản trị
- Phần lời văn của luật định nghĩa con sông là một chỉnh thể sống, bao gồm các yếu tố vật lý và siêu hình kéo dài từ núi ra biển
- Luật nêu rõ rằng con sông “là một thực thể pháp lý, có đầy đủ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm”
- Đồng thời nó cũng được mô tả là “một thực thể tinh thần và vật chất nuôi dưỡng sự sống và tài nguyên của cộng đồng địa phương”
- Tác giả mô tả điều này là “quốc hội đã hiện thực hóa một thực thể thần thánh và cấp cho nó một quỹ tín thác”
- Luật cũng quy định con sông phải đăng ký như một tổ chức từ thiện, bao gồm cả các thủ tục hành chính
Các vị thần Hindu (Lord Rama v.v.)
- Trong pháp luật Ấn Độ, các vị thần Hindu và tượng thần (idol) được công nhận là pháp nhân theo luật (juristic person)
- Họ có thể sở hữu đất đai và khẳng định quyền của mình trước tòa
- Tài sản của thần được quản lý bởi người giám hộ ủy thác (fiduciary guardian), và nếu quan hệ ủy thác bị vi phạm thì tín đồ khác có thể khởi kiện
- Địa vị pháp lý này được xác lập trong thời kỳ thuộc địa Anh
- Khi đó các đền thờ sở hữu lượng lớn đất đai và tài sản, và để giải quyết vấn đề quyền sở hữu, Tòa Thượng thẩm Bombay năm 1887 đã công nhận chính vị thần là một pháp nhân
- Khái niệm “next friend” (tín đồ đại diện) được đưa vào để hành động thay mặt vị thần
- Trong tranh chấp Ayodhya, quyền sở hữu khu đất được cho là nơi sinh của thần Rama là vấn đề trọng tâm, và
- năm 2019, Tòa án Tối cao Ấn Độ đã trao khu đất đó cho Rama Virajman và thành lập một quỹ tín thác để quản lý
- Trong vụ Sabarimala, có lập luận rằng việc hạn chế phụ nữ vào đền đã xâm phạm quyền riêng tư của thần Ayyappa, nhưng
- tòa án bác bỏ với lý do “quyền pháp lý không đồng nghĩa với quyền hiến định”
- Những trường hợp này cho thấy sự không tương thích giữa quyền pháp lý của các thực thể tôn giáo và quyền của con người
Kết luận
- Tàu thuyền, sông ngòi, thần linh được trao tư cách pháp nhân vì những lý do khác nhau, và
- điều này đã phát triển như một biện pháp thực dụng để giải quyết vấn đề sở hữu, trách nhiệm và quản lý
- Tuy nhiên, quyền của họ không giống với quyền của con người, mà chỉ được áp dụng một cách hạn chế tùy theo bối cảnh pháp lý và văn hóa
- Ở cuối bài, tác giả nhắc đến tranh luận về tư cách pháp nhân của AI, qua đó gợi ra tính phức tạp của việc trao quyền pháp lý cho các thực thể phi nhân loại
- Tác giả cũng nói rõ rằng đây không phải là tư vấn pháp lý, và không đưa ra phán đoán liệu việc trao quyền cho các thực thể phi nhân loại có phải là một ý tưởng tốt hay không
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Tài sản cá nhân ở Mỹ cũng có thể thuộc một tiêu chuẩn tương tự, theo nghĩa chính phủ có thể khởi kiện chính bản thân tài sản đó
Nhưng điểm cốt lõi là cuối cùng vẫn cần đến trừu tượng hóa pháp lý (legal abstraction). Nếu không có khái niệm này, Microsoft sẽ không phải là một pháp nhân mà chỉ là tập hợp 200.000 cá nhân. Khi đó việc kiểm toán tài chính, chế tài hay áp dụng quy định sẽ trở nên bất khả thi
Tất nhiên, một tác dụng phụ là pháp nhân thì dễ bị phạt tiền nhưng không thể bị bỏ tù. Nhưng tiếp cận vấn đề theo cách khác có lẽ cũng kém hiệu quả chẳng khác nào mô hình hóa CPU ở mức transistor
Ví dụ, trong vụ Adobe làm cho việc hủy đăng ký Creative Cloud trở nên khó khăn, Bộ Tư pháp đã nêu đích danh vị phó chủ tịch phụ trách và cảnh báo sẽ truy tố hình sự nếu không khắc phục
Điều này gợi nhớ đến câu đùa rằng “nếu pháp nhân là con người thì việc sở hữu cổ phiếu về mặt hiến pháp chẳng khác gì chế độ nô lệ”
Đặc biệt, cần hạn chế cấm quyên góp chính trị, hoặc việc kiểm duyệt nội dung hợp pháp hay chặn mạng lưới thanh toán với lý do tự do ngôn luận
Trong lĩnh vực y tế, loại trách nhiệm này đã được áp lên các trưởng phòng thí nghiệm
Người ta có thể khởi kiện tài sản, nhưng tài sản không thể tự mình khởi kiện
Có thể xem thêm khái niệm in rem jurisdiction
Em gái tôi là luật sư chuyên phá sản tàu biển ở Hamburg
Một con tàu thường được đăng ký như một pháp nhân riêng, và đôi khi một chuyến hải trình cũng là một pháp nhân riêng. Khi trao đổi hàng hóa giữa các cảng, cấu trúc này trở nên rất phức tạp
Trong các giao dịch vận tải biển đường dài, gần như lúc nào cũng có một mức thất thoát (Schwund) nhất định
Đây là ngành có chi phí cao, rủi ro cao và bị ràng buộc bởi hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia
Bài này rất thú vị
Nhiều người ghét tư cách pháp nhân của pháp nhân (corporate personhood), nhưng lại có thể thấy việc trao tư cách pháp nhân cho sông ngòi hay đền thờ là điều tự nhiên
Với đền thờ, có một lý do thực dụng là bảo vệ tài sản, nhưng cũng có rủi ro lạm dụng quyền lực
Ngược lại, tư cách pháp nhân của tàu thuyền có lẽ là trường hợp thực dụng nhất và ít gây tranh cãi nhất. Kiện một con sông thì không thực tế, nhưng nếu một con tàu đâm vào nhà bạn thì phải có khả năng tịch thu chính con tàu đó
Nó chỉ là một công cụ thuận tiện để gán một số quyền và nghĩa vụ nhất định về mặt pháp lý
Ví dụ: bảo vệ cá voi ở Polynesia, trao tư cách pháp nhân cho một con sông ở Canada
Đầu thế kỷ 20 ở Mỹ, số luật bảo vệ lao động dành cho động vật còn nhiều hơn dành cho trẻ em. Có lẽ trong tương lai, toàn bộ tự nhiên sẽ được nhìn nhận như một chủ thể pháp lý
Nếu pháp nhân là con người, chẳng phải cũng nên có thể áp dụng hình phạt như tử hình hay sao?
Tàu thuyền về mặt pháp lý không phải là ‘con người’ mà là vật (in rem)
Tòa án có thể xử lý chính tài sản đó bất kể chủ sở hữu là ai. Khái niệm này đã tồn tại từ trước cả thông luật Anh
Vì vậy mới có những tên vụ án thú vị như “United States v. 422 Casks of Wine”
Nếu pháp nhân là con người thì chẳng phải mâu thuẫn với Tu chính án thứ 13 (cấm chế độ nô lệ) sao?
Nếu tiền là ngôn luận thì việc Quốc hội có thể điều tiết thương mại lại thành ra mâu thuẫn
Rốt cuộc luật pháp đôi khi tạo cảm giác như thứ logic được nghĩ ra trên sân golf
Ở một số bang, súng được coi là ‘đồ vật có tư cách pháp nhân’, đến mức nếu cảnh sát muốn tiêu hủy súng bị tịch thu thì phải có luật sư đại diện cho khẩu súng xuất hiện trước tòa
Tôi đọc bài này rất thích
Nếu áp vào AI, tư cách pháp nhân của tàu thuyền vốn là một cơ chế để giới hạn trách nhiệm và điều chỉnh động lực
Trong khi đó, tư cách pháp nhân của sông ngòi hay đền thờ chủ yếu đến từ lý do bảo vệ tự nhiên hoặc tôn giáo
Với AI cũng vậy, các công ty có thể sẽ tìm cách né trách nhiệm bằng cách nói rằng đây là một tác nhân độc lập
Cuối cùng, tư cách pháp nhân của AI có vẻ sẽ gần với mô hình tàu thuyền hơn
Khi con người bắt đầu đồng cảm với LLM, ngay cả khi nó không thật sự cảm thấy đau đớn, vẫn có thể xuất hiện phong trào muốn bảo vệ nó như một ‘thực thể biểu lộ đau khổ’
Tôi muốn giới thiệu cuốn sách ‘For Profit’
Sách bàn về nguồn gốc của pháp nhân và nền tảng triết học của tư cách pháp nhân. Đây là một cuốn sách rất phù hợp để hiểu đồng thời cả lịch sử lẫn luật pháp
Điều quan trọng là phạm vi trách nhiệm hình sự và dân sự của các pháp nhân phi con người là có giới hạn. Điều này cũng liên hệ tới tranh luận về các chủ thể tính toán có ý thức như AGI
Link sách
Điều đó có thể xảy ra bằng cách tận dụng vùng xám mà không cần luật mới
Phần lớn các quốc gia vận hành theo hệ thống dân luật dựa trên luật La Mã
Câu “nếu Chúa có nhiều bạn bè thì ai sẽ là người đại diện trước tòa (next friend)” làm tôi nhớ đến 『Small Gods』 của Pratchett
Về chủ đề liên quan, có người giới thiệu một cuốn sách nói về những trường hợp động vật thực sự bị đưa ra xét xử hình sự
The Criminal Prosecution and Capital Punishment of Animals
Ở một số nơi, đất lấn biển (polder) có tư cách pháp nhân
Chính quyền lấp biển tạo ra đất, bán cho nhiều người, thu thuế và về mặt pháp lý gán trách nhiệm duy trì đê điều
Đây không phải khái niệm tôn giáo mà là một dạng hư cấu pháp lý (fiction).
Bản thân khái niệm quyền nước (water rights) vốn đã giả định có một chủ thể gánh nghĩa vụ
Triết gia Martha Nussbaum đã nộp một amicus brief ủng hộ tư cách pháp nhân cho con voi ‘Happy’
Một số thẩm phán thừa nhận voi là sinh vật có ý thức và cảm xúc, nhưng cho rằng nếu tuyên bố điều đó về mặt pháp lý thì xáo trộn xã hội sẽ rất lớn
Có lẽ một ngày nào đó điều đó sẽ trở thành hiện thực
Bài tiểu luận liên quan: What We Owe Our Fellow Animals