- Trên toàn cầu, thời gian sử dụng điện thoại thông minh đã tăng áp đảo, chiếm phần lớn sinh hoạt hằng ngày và thời gian giải trí
- Điện thoại thông minh hoạt động như một yếu tố phân tán sự chú ý và cản trở sự tập trung, trở thành chướng ngại lớn đối với việc xây dựng các mối quan hệ và tự suy ngẫm
- Có thể hình thành thói quen sử dụng tích cực bằng cách cố ý giới hạn kiểu sử dụng và xóa các tài khoản mạng xã hội hoặc phương tiện truyền thông được đề xuất
- Nếu áp dụng các cách cụ thể như tắt lịch sử xem và đề xuất của YouTube, có thể giảm hiệu quả việc tiêu thụ nội dung một cách vô thức
- Nhờ những thay đổi này, có thể đạt được trải nghiệm ngoại tuyến phong phú và sự đắm chìm, từ đó chuyển sang một cuộc sống ý nghĩa hơn
Thực tế về thời gian sử dụng điện thoại thông minh
- Theo thống kê gần đây, trung bình trên toàn cầu mỗi ngày có 4 giờ 37 phút được dành cho việc sử dụng điện thoại thông minh
- Một số quốc gia ghi nhận con số cao hơn nhiều, trong đó Nam Phi đứng thứ 4 với mức trung bình 5 giờ 11 phút mỗi ngày
- Với giả định ngủ 8 tiếng và làm việc 8 tiếng, hơn một nửa thời gian rảnh mỗi ngày bị trói trước màn hình điện thoại thông minh
Điện thoại thông minh ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào
- Điện thoại thông minh cản trở việc tập trung vào hiện tại, gây ra các kích thích tức thời và nhiều dạng xao nhãng khác nhau
- Tác giả đã nhiều lần thử chuyển sang điện thoại phổ thông (feature phone), nhưng vẫn tiếp tục dùng điện thoại thông minh do nhu cầu thực tế trong đời sống
- Nhiều công cụ hữu ích trên điện thoại thông minh là cần thiết, nhưng các tính năng giữ chân sự chú ý của người dùng như bảng tin đề xuất và thông báo lại làm cuộc sống bị chia vụn
Chiến lược quản lý tiêu thụ số
- Tác giả trực tiếp thiết kế cách tiêu thụ số của mình, chẳng hạn như chủ động tắt thông báo và ngừng sử dụng mạng xã hội
- Giống như phép so sánh 'bánh quy trong túi', nếu luôn có sẵn cám dỗ để tiếp cận ngay lập tức thì rất khó kiểm soát mức sử dụng
- Con người luôn muốn tránh sự nhàm chán và tìm kiếm kích thích mới, vì thế thời gian cho tự suy ngẫm và tư duy sáng tạo bị giảm đi
Cách thực tế để điều chỉnh việc sử dụng điện thoại thông minh
- Theo iPhone Screen Time của tác giả, mức sử dụng là 30 phút mỗi ngày, chủ yếu dành cho các ứng dụng tiện ích thuần túy như tài chính hoặc nhắn tin
- Không phải vì tác giả có khả năng tự kiểm soát đặc biệt mạnh, mà là nhờ chủ động thiết kế chính môi trường số
- Các ứng dụng giới hạn thời gian trên thị trường có những giới hạn khi kiểm soát thói quen sử dụng thực tế của người dùng trưởng thành
- Người dùng có thể lách qua bất cứ lúc nào nếu muốn
- Giới hạn thời gian không thể thay đổi tận gốc thói quen/chứng nghiện
- Các công ty dịch vụ truyền thông đề xuất xây dựng chiến lược để chiếm lấy sự chú ý của người dùng bằng nguồn vốn và nhân lực áp đảo
Loại bỏ truyền thông đề xuất và thực hành cụ thể
- Khuyến nghị xóa hoàn toàn các tài khoản truyền thông đề xuất như Instagram, TikTok, hoặc giới hạn chỉ sử dụng chúng trên thiết bị chuyên dụng
- Với YouTube, tắt cả lịch sử xem (Watch History) và thuật toán đề xuất
- Nếu tắt lịch sử xem YouTube, nội dung đề xuất ngoài các kênh đã đăng ký sẽ không còn xuất hiện, nên chỉ xem những gì bản thân muốn xem
- Có thể dùng tự động xóa nhật ký hoạt động của Google và các trình chặn quảng cáo như AdGuard để ẩn cả Shorts lẫn nội dung đề xuất
- Cũng chia sẻ kèm các selector chặn cụ thể
Tác động của những thay đổi nhỏ trong thói quen tiêu thụ số
- Khi chỉ tiêu thụ một lượng nhỏ thông tin có chọn lọc như qua RSS feed, thôi thúc kiểm tra điện thoại dần giảm đi
- Nhu cầu mang tính thói quen là tìm điện thoại thông minh trong những khoảng trống thường ngày, như khi chờ cà phê, cũng giảm xuống, giúp tập trung hơn vào thực tại
Kết luận và lời khuyên
- So với vấn đề suy giảm khả năng chú ý do truyền thông đề xuất gây ra, việc lãng phí một lượng thời gian khổng lồ trên toàn thế giới còn là vấn đề nghiêm trọng hơn
- Những thực hành này có thể trông hơi cực đoan, nhưng với tác giả, chúng mang lại sự đắm chìm, lạc quan và trải nghiệm ngoại tuyến thư thái
- Thời gian dành cho thiên nhiên, sở thích và giao lưu với bạn bè đã tăng lên, và tác giả không còn muốn quay lại với màn hình nhỏ nữa
- Đây là một thay đổi đáng để bất kỳ ai cũng thử một lần
1 bình luận
Ý kiến Hacker News
Tôi luôn cảm thấy mình dành quá nhiều thời gian trước máy tính, nhưng ít ra ở đó còn có những cơ hội sáng tạo như lập trình, viết blog nên tôi nghĩ nó vẫn có phần ý nghĩa.
Khi smartphone xuất hiện, ngay từ đầu tôi đã quyết định không dùng theo cách để lại dấu chân Internet bám theo cuộc sống của mình.
Tôi thiết lập bằng email tạm, gần như tắt hết thông báo, và chỉ thêm gia đình cùng bạn bè ngoài đời thật.
Cách này đã hợp với tôi gần 20 năm.
Những gì tôi làm trên điện thoại chỉ là bản đồ, chụp ảnh, và khoảng 2~5 tin nhắn mỗi ngày.
Thật ra tôi chưa từng một lần cảm thấy kiểu "mình nhất định phải đọc email ngay bây giờ".
Nhưng trong 5 năm gần đây, các nhà cung cấp app bắt đầu ép khiến tôi không còn tận hưởng được trạng thái đó nữa.
Khi bạn bè gửi liên kết web, chúng nhận ra tôi đang dùng di động rồi liên tục hiện popup ép cài app, và dần dần đến mức không thể phớt lờ nổi.
Vì thế nếu muốn xem URL, tôi phải nhờ họ gửi qua email để mở trên desktop.
Nếu bạn làm ở một nơi áp dụng kiểu chính sách này, tôi mong sáng nào bạn cũng đập ngón chân vào bàn.
Tôi ước các hãng làm điện thoại hỗ trợ tính năng không cho website biết mình đang ở thiết bị di động.
Có thể họ vẫn đoán qua độ phân giải này nọ, nhưng ít nhất nên có tuỳ chọn trong cài đặt để giả làm desktop.
Vì không thể trông chờ mọi website đều do người tử tế vận hành, nên ít nhất tôi muốn có thể chọn mua điện thoại từ công ty biết nghĩ cho khách hàng.
Tôi hiểu rất rõ rằng app và điện thoại là công cụ phù hợp hơn cho việc giám sát (Surveillance).
Phần lớn người dùng chẳng mấy bận tâm và cứ cài đủ loại app, trao luôn cả quyền truy cập.
Vì màn hình nhỏ nên lượng thông tin hiển thị mỗi lần ít hơn, nhờ đó hành vi sử dụng còn bị theo dõi chi tiết hơn.
Có những người đang cố đẩy kiểu tư duy này sang cả desktop nữa, như bắt phải cài app desktop qua app store, hoặc đơn giản hoá thiết kế web desktop theo hướng phục vụ giám sát/thu thập dữ liệu, và điều đó làm tôi thấy khó tin.
Tôi xin chúc thêm cho vô số người đang góp phần tạo nên thực trạng này cũng sáng nào đập ngón chân vào bàn.
Vấn đề liên kết này là chuyện ai cũng gặp.
Tôi cũng từng gửi link TikTok cho một người bạn không rành công nghệ, nhưng họ không xem được vì không có tài khoản, cuối cùng tôi phải dùng công cụ tải video rồi gửi thẳng file cho họ.
Giờ đây mọi mạng xã hội lớn đều đang ngày càng chặn người dùng không đăng nhập vào app.
Thế là tôi phải chụp màn hình hoặc dùng công cụ tải xuống để chuyển nội dung cho người khác.
Trước máy tính, bạn có thể lãng phí rất nhiều thời gian, nhưng ít nhất vẫn còn khả năng dùng nó cho năng suất hay sáng tạo nên nó có ý nghĩa.
Còn smartphone thì gần như là thiết bị tiêu thụ thuần tuý.
Bạn đã giữ ranh giới rất tốt và dùng một cách có chủ đích, vậy mà cuối cùng Internet vẫn cứ rò rỉ thấm dần vào cuộc sống của bạn.
Tôi nghĩ bước đầu tiên là không dùng media do thuật toán đề xuất như Instagram, TikTok.
Lý do phải xoá tài khoản hoàn toàn là vì quá dễ cài lại app theo bốc đồng hoặc vào bằng trình duyệt.
Chính cái web app gần như không dùng nổi của TikTok lại giúp tôi rất nhiều.
Ai đó gửi link thì tôi chỉ xem đúng một lần, rồi ngay lập tức hiện captcha "tìm thuyền" hoặc modal "cài app".
Càng cố lách thì site lại vỡ chỗ này chỗ kia như một ngôi mộ cũ kỹ đang sụp đổ.
Có lẽ ý đồ của thiết kế này là khiến người ta nghĩ "thôi cài app đi", nhưng nó cũng phiền đến mức quá sức.
Vì thế nó tạo ra một trải nghiệm mạng xã hội rất trực diện kiểu "ai đó gửi media cho tôi, tôi xem đúng một lần, rồi rời đi trước khi cái site tan nát hoàn toàn".
Tôi thích Reddit nên đang dùng nó khá thoải mái trên iOS bằng app trả phí.
Ngoài ra thì trải nghiệm web trên di động không ra sao cả.
Mạng xã hội giờ chẳng còn vui nữa.
Ngày trước rất tuyệt vì bạn có thể trải nghiệm một Internet "hữu cơ", nơi người dùng thật chia sẻ thông tin cụ thể với nhau.
Giờ thì chỉ còn lại cỗ máy marketing.
Đây là lần đầu tôi thấy ai diễn tả trải nghiệm web TikTok theo cách giàu chất thơ như vậy.
Instagram đã hỏng thông báo web hơn một tháng nay.
Bấm vào thông báo chẳng có phản hồi gì, lúc đầu tôi nghĩ chỉ là lỗi vô ý, nhưng kéo dài một tháng thì tôi không còn chắc nữa.
Có report cũng không có bất kỳ cách nào để một con người thực sự đọc được.
Tôi cũng gần như vì đúng những lý do đó mà chỉ dùng TikTok và Facebook trong trình duyệt.
Instagram cũng chỉ khá hơn chút ít thôi, nhìn chung gần như vậy.
Thậm chí trải nghiệm như thế còn khiến tôi dùng ít đi.
Tôi nghĩ sự kết hợp giữa video ngắn và cuộn vô hạn là thứ rất dễ làm não người rơi vào trạng thái lơ đễnh.
Yếu tố suspense khiến não cứ muốn phải xem cho bằng được kết thúc, nên rất khó dừng lại.
Một khi não đã bị khoá vào màn hình, muốn cố tình dời mắt đi cũng cần khá nhiều năng lượng.
App OpenAI Sora cũng đang đi theo format này, trong khi phần lớn video chỉ là rác kỹ thuật số 8 giây loại tệ nhất trên Internet.
Tôi nghĩ format này nên bị cấm.
Big Tech hiểu quá rõ hiệu ứng này, nên có cả những đội tiến sĩ dùng đủ mọi thủ thuật để làm app gây nghiện.
Cả mạng xã hội lẫn thương mại điện tử đều giống máy đánh bạc.
Mỗi lần cuộn là mỗi lần bạn hành động như kéo cần gạt với hy vọng kiểu "liệu thần thuật toán lần này có cho mình nội dung hay hay deal ngon không?".
Tôi muốn giới thiệu cuốn sách của Barret tên là "Supernormal Stimuli".
Cuốn này bàn rất hay về tâm lý học của kiểu "sự mê hoặc" như vậy.
Những kích thích nhân tạo nhắm vào bản năng con người như đồ ăn rác, giải trí, kết nối xã hội, tình dục... tạo ra mức độ gây nghiện mà tiến hoá chưa từng hình dung tới.
Format video ngắn là một ví dụ đặc biệt dễ khai thác.
Supernormal Stimuli - harvard.com
Điều đáng kinh ngạc là chuyện này không phải vô tình.
Đây là khái niệm vòng lặp phản hồi phần thưởng dopamine.
Trong trường hợp cuộn video, khoảng cách giữa các phần thưởng quá ngắn nên nó trở thành cơ chế cực mạnh khiến bạn sa vào hàng giờ liền, để rồi cuối cùng chỉ còn lại cảm giác tệ.
Tôi đi làm bằng tàu điện ngầm hai tiếng mỗi ngày.
Nếu làm theo lời khuyên "hãy tập trung vào hiện tại", thì tôi chỉ biết ngồi nhìn chằm chằm xuống sàn.
Tất nhiên tôi có thể đọc sách, nhưng tôi không chắc như vậy có phải là "tập trung vào thực tại" hơn hay không.
Với tôi thì như thế cũng ổn.
Tôi không rõ vì sao nhưng não tôi dường như hoàn toàn khước từ nội dung short-form.
Nhìn thấy đây là vấn đề thật sự nghiêm trọng với rất nhiều người, tôi cảm thấy khá may mắn.
Nó giống một thứ như nghiện heroin, kiểu lĩnh vực mà tôi không tài nào hiểu nổi.
Trong đầu tôi cứ liên tục phát tín hiệu "dừng cái này lại đi!" nên hầu như chẳng có chỗ để tôi lún sâu thêm.
Nhưng dù sao thì bạn vẫn đang dùng Hacker News (HN).
Tôi nghĩ chuyện khiến bạn mắc bẫy đã được giải quyết từ lâu rồi... có thể đây chỉ là sự phóng chiếu của tôi thôi, nhưng bản thân tôi cũng không bị TikTok/Reels tác động mấy, trong khi lại rất dễ mất cả tiếng vào các thread diễn đàn kiểu drama cộng đồng NixOS, tranh cãi mod các kiểu.
Tức là để kéo tôi vào, ngành này chẳng cần thêm phát minh mới nào cả.
Tôi đã tốn thời gian đọc drama diễn đàn web từ 20 năm trước rồi.
Với tôi, đơn giản là text chính là đường truyền dopamine.
Tôi thuộc kiểu người thoả mãn với text chứ không phải video.
Khi ở nhà hay xung quanh có ai bật video ngắn như TikTok có tiếng, nó gây khó chịu hơn nhiều so với video dài hay TV.
TV còn có thể chỉ là âm nền hoặc thứ có thể điều chỉnh được, còn video ngắn thì cứ mỗi lần đổi clip là não tôi lại cảnh giác kiểu "có thứ mới bắt đầu à?".
Có lẽ vì tôi thấy cái vị cay nghiệt từ HN còn khó chịu hơn giải trí short-form.
Thấy mọi người nói về việc chỉnh YouTube bằng CSS tuỳ biến, tôi đang làm như sau:
Ẩn hoàn toàn tab đề xuất
Chuyển tất cả thumbnail sang đen trắng để giảm cám dỗ thị giác
Đổi tất cả tiêu đề video thành chữ thường để làm dịu các tiêu đề gây chú ý
Chỉ vài thay đổi nhỏ như vậy thôi mà hiệu quả thực sự rất lớn.
Những nền tảng này có động lực cực lớn gắn vào từng chi tiết gây nghiện một.
Tôi cũng sửa app Instagram trên iOS bằng FLEXtool và Sideloadly để xoá hẳn Reels.
Nhờ vậy tôi vẫn theo dõi được tin tức từ bạn bè mà không rơi vào bẫy.
Nếu là developer, bạn có thể nhắm rất chính xác vào các kỹ thuật thao túng này và loại bỏ chúng, nên tôi khuyên hãy làm nhiều nhất có thể.
Tôi dùng rất tích cực tính năng Focus Mode của Android để giảm xao nhãng.
Ban đầu tôi dùng app timer nhưng cứ liên tục nâng giới hạn nên chẳng hiệu quả.
App nào thông báo ồn ào là tôi thêm ngay vào danh sách app gây xao nhãng.
Tôi đặt lịch tự động bật focus mode trong giờ đi làm về, và đôi khi cũng bật thủ công khi muốn tập trung vào việc khác.
Mỗi lần xin một khoảng nghỉ ngắn, hệ thống sẽ buộc tôi nhận diện nó là 5/15/30 phút, nên tôi ý thức rõ mình đang lãng phí bao nhiêu thời gian.
Tôi cũng bật chế độ flip-to-shh, chỉ cần úp điện thoại xuống là thông báo tắt hoàn toàn.
Nghe có vẻ cực đoan, nhưng với tôi tổ hợp này rất hợp.
Android_focus_mode - Blog Google
Tôi từng muốn làm một app thay thế Android App Timer.
App Timer chạy theo chu kỳ 24 giờ, nên dùng quá X phút thì app đó bị khoá đến hết ngày và reset lúc nửa đêm.
Thứ tôi muốn là kiểu App Timeout: "dùng app này 20 phút thì khoá 2 tiếng".
Như vậy nó ngăn được việc sa đà quá lâu trong một lần, nhưng sau một khoảng thời gian lại cho phép dùng tiếp nên cảm giác bớt tuyệt đối hơn.
Tôi vẫn chưa biết Android có cho làm vậy hay không, vì có vẻ để một app chặn app khác là chuyện khó.
Tôi muốn thử xây dựng thói quen sử dụng theo kiểu đó.
Tôi đồng ý về focus mode.
Trên Android của Samsung, có thể tự động hoá theo lịch định kỳ, nên trong những khung giờ nhất định nó vừa chặn thông báo của app cụ thể vừa hạn chế truy cập.
Và còn có thể theo dõi screen time hằng ngày nữa (không rõ có phải đặc trưng riêng của Samsung không), nên tôi nhìn được rất trực quan hôm nay mình đã dành bao nhiêu thời gian cho ứng dụng nào.
Dù vượt giới hạn thông báo thì cũng không bị phạt gì, nhưng vì con số đó hiện ra không thể hoàn tác nên tác dụng tự nhận thức rất mạnh.
Cũng có tuỳ chọn loại trừ app ghi chú, Waze, e-reader... khỏi phần đếm.
Nhờ vậy những thứ như đọc sách vẫn được phép thoải mái, còn thói quen xấu thì bị kiềm lại.
iPhone cũng vậy.
Tôi gần như luôn bật focus mode để ẩn hầu hết mọi thông báo, và cảm giác dễ chịu hơn rất nhiều.
Dùng iPhone chỉ 30 phút mỗi ngày thật sự là mức rất đáng kinh ngạc.
Theo thống kê trên điện thoại tôi dùng 2,5 tiếng, mà trong đó chỉ 50% là cần thiết, phần còn lại là thời gian vô ích kiểu Twitter.
Tôi ngạc nhiên là chẳng ai nhấn mạnh điểm này.
Tính đến năm 2025, con số như vậy thật sự là trường hợp ngoại lệ.
Giữ được mức 30 phút thật sự quá ghê.
Đọc vài bài báo trên web, lướt mạng xã hội lúc ăn trưa, xem một hai video YouTube, nghe nhạc, xử lý chút việc ngân hàng là một hai tiếng trôi qua rất nhanh.
Muốn giữ được mốc 30 phút cần mức độ chủ đích cực cao.
Tôi cũng thừa nhận góc nhìn ngược lại.
Một trong những lý do lớn nhất khiến smartphone cần thiết là cấu trúc việc làm của xã hội hiện đại khiến nhiều người phải sống xa gia đình.
Ngay cả thập niên 90 cũng không hẳn tốt hơn bây giờ, ngoài gọi đường dài và TV thì rốt cuộc vẫn phải ở một mình.
Đã từng có người trong gia đình tôi vì cô đơn mà tìm cách tự tử từ khi còn rất trẻ.
Dù vậy, sản phẩm của Meta và TikTok đúng là thứ độc hại với tinh thần, nên nếu không ở nhà thì cứ tắt đi có lẽ là lựa chọn khôn ngoan.
Tôi là người trung niên và gần như là người duy nhất không dùng smartphone hay email.
Nhưng tôi cũng muốn chỉ ra rằng hiện nay số vụ tự tử bất thành ở các cô gái trẻ cao hơn quá khứ rất nhiều.
Lý do đã hoàn toàn khác rồi, và có lẽ ai cũng đoán được đại khái là gì.
Tôi đồng ý rằng smartphone là cần thiết.
Tôi có cảm giác những người theo chủ nghĩa tối giản công nghệ thường quên mất thực tế rằng không phải ai cũng sống trong một cộng đồng làng núi nhỏ bé.
Trong bài người ta nói những câu như "hãy tập trung vào hiện tại", "hãy chánh niệm", "hãy chăm sóc các mối quan hệ",
nhưng với tôi thì lại ngược hẳn.
99,99% thời gian tôi không muốn ở trong thực tại mà chỉ muốn ở bất kỳ nơi nào khác.
Khi nhìn vào điện thoại, tôi có thể tưởng tượng ra những điều tốt đẹp, những con người tuyệt vời, đủ kiểu kịch bản ước mơ thành hiện thực, và trong khoảnh khắc đó tôi quên đi việc thế giới ngoài kia tệ hại thế nào.
Tôi thật sự không hiểu người ta muốn tôi tận hưởng cái gì nữa.
Tôi cũng đang chặn screen time tiêu hao bằng một cách đơn giản.
Tôi chưa từng để những app đó trên điện thoại, còn trong trình duyệt thì dùng Leech-Block và Un-Hook(Youtube) để chặn hết.
Ngoại lệ duy nhất là đăng ký theo dõi trên YT, HN và LinkedIn.
Khủng hoảng lớn nhất là lúc bị ốm.
Khi ốm thì rất khó chỉ nằm yên, mà đọc sách hay gặp người khác cũng không có sức.
Thế là lại quay về tiêu thụ màn hình, và nặng thì rơi vào vòng luẩn quẩn hoàn toàn mất kiểm soát.
Phải mất vài ngày, vài tuần mới quay lại bình thường, và không chỉ khi ốm mà mỗi lần đời sống thường nhật lệch khỏi quỹ đạo một chút tôi cũng lặp lại kiểu đó.
Tôi vẫn đang tìm một giải pháp trung gian cho tình huống xấu nhất.
Phương pháp tối ưu hiện giờ tôi cũng phải thử sai khá lâu mới tìm ra, nên tôi tin chuyện này rồi cũng sẽ giải quyết được.
Tôi dùng điện thoại đời cũ.
Các developer app thường ngừng hỗ trợ sản phẩm cũ khá nhanh, nên phần lớn app thậm chí không cài được hay không chạy nổi.
Có thể lợi dụng điều đó để giảm tiêu thụ.
Khi ốm tôi cũng cố ý tìm đọc nội dung hài hước, hoặc chơi game cũ như Warcraft, hay thỉnh thoảng xem YouTube.
Vì bình thường tôi hầu như không xem YouTube nên nó không trở thành nghiện.
Khi ốm, việc cố ép mình đọc sách trên giường lại khá hợp với tôi.
Nếu cưỡng ép thành thói quen được thì nó rất đáng giá.
Nhưng vốn dĩ tôi đã là người cực kỳ thích sách, nên có thể sẽ không hiệu quả giống vậy với tất cả mọi người.