Các bậc thầy thiết kế web thập niên 90: Zeldman, Siegel, Nielsen
(cybercultural.com)- Năm 1997, thiết kế web là giai đoạn Flash và CSS trỗi dậy, nơi thử nghiệm thị giác, tiêu chuẩn và tính khả dụng va chạm với nhau; Zeldman, Siegel và Nielsen đại diện cho những lời giải khác nhau
- David Siegel tích cực dùng hack HTML để vượt qua giới hạn biểu đạt trước thời CSS và Flash, chấp nhận cả bảng vô hình, GIF 1 pixel và tối ưu cho trình duyệt cụ thể
- Jakob Nielsen cho rằng để website trở thành “công cụ kinh doanh nghiêm túc” thì cần HTML ngữ nghĩa và khả năng truy cập trên nhiều trình duyệt, đồng thời xem CSS là giải pháp tách nội dung khỏi phần trình bày
- Jeffrey Zeldman ủng hộ CSS nhưng chọn cách thỏa hiệp thực dụng, tận dụng các công cụ như Shockwave và Flash để theo đuổi cả biểu đạt thẩm mỹ lẫn tuân thủ tiêu chuẩn
- Dù con đường về sau của ba người rẽ sang các hướng khác nhau, cuộc tranh luận năm 1997 cho thấy thiết kế web cần cân bằng ra sao giữa trang trí, tính tương thích và tính khả dụng
Ba dòng chảy chia tách thiết kế web năm 1997
- Năm 1997 là thời kỳ thiết kế web thay đổi nhanh chóng khi Flash và CSS cùng trỗi dậy
- David Siegel ủng hộ cách dùng HTML theo lối vòng tránh để đạt độ hoàn thiện thị giác
- Jakob Nielsen xem sự đơn giản, khả năng truy cập và cấu trúc ngữ nghĩa là các nguyên tắc cốt lõi của web
- Jeffrey Zeldman đứng giữa hai dòng chảy, theo đuổi cả cảm quan thị giác lẫn tính khả dụng
Jeffrey Zeldman: Chủ nghĩa thực dụng giữa đồ họa và tiêu chuẩn
- Đầu năm 1997, Zeldman 42 tuổi; sau khi từng muốn trở thành tiểu thuyết gia, làm nhà báo, nhạc công lưu diễn và làm trong ngành quảng cáo, ông chuyển sang thiết kế web
- Ông cho rằng quá trình rèn luyện “truyền đạt tức thì” học được từ quảng cáo đã giúp ích cho web, và tạo website đầu tiên vào năm 1995
- Cuối năm 1996, trên website cá nhân, ông viết rằng “văn bản siêu liên kết đã tạo ra web, còn đồ họa biến nó thành sân chơi của người tiêu dùng”
- Khi đó web chịu nhiều ràng buộc về kích thước tệp và lượng hình ảnh sử dụng, và Zeldman khuyên nên dùng hình ảnh ít nhất có thể cũng như giảm kích thước tệp
- Trang web được tạo bằng cách viết HTML trong trình soạn thảo văn bản thuần trên Macintosh và làm đồ họa bằng Photoshop
- Dù coi trọng nền tảng HTML, ông cũng khuyến nghị dùng
File: View Sourceđể học từ tác phẩm của các nhà thiết kế khác
David Siegel: “HTML terrorist” và quyền kiểm soát thị giác
- Trong những ngày đầu làm thiết kế web, Zeldman chịu ảnh hưởng lớn từ Creating Killer Web Sites: The Art of Third-Generation Site Design của David Siegel
- Ấn bản năm 1996 của cuốn sách này ra đời trước khi CSS hay Flash thực sự phổ biến, nên ủng hộ hack HTML để tạo ra website hấp dẫn hơn
- Kỹ thuật cốt lõi là điều khiển bố cục bằng bảng vô hình và GIF 1 pixel
- Ấn bản năm 1996 có chương “A PDF Primer” nhưng không nhắc đến CSS
- Ở ấn bản thứ 2 năm 1997, chương PDF bị bỏ và “A CSS Primer” được thêm mới
- Đầu năm 1997, Siegel khoảng 37 tuổi và là một nhà thiết kế có nền tảng về typography số
- Ông nói sẽ dùng mọi phương tiện cần thiết để triển khai typography tốt và giao tiếp rõ ràng trên web, đồng thời tập trung vào Netscape Navigator
- Ông nói “sẽ không tạo những trang được tối ưu cho mọi trình duyệt”, và thái độ này gắn với xu hướng website chỉ hiển thị đúng trên một số trình duyệt nhất định
Jakob Nielsen: Tính khả dụng và cấu trúc web ngữ nghĩa
- Năm 1997, Jakob Nielsen 39 tuổi và tự gọi mình là “usability guru”
- Ông đặt mục tiêu loại bỏ vẻ hào nhoáng hời hợt khỏi web và biến website thành công cụ kinh doanh nghiêm túc
- Ông mạnh mẽ ủng hộ thiết kế có thể truy cập trên mọi trình duyệt lớn, đồng thời khuyến nghị mã hóa ngữ nghĩa để tách nội dung khỏi phần trình bày
- Ban đầu, ông tập trung vào việc tuân thủ cấu trúc được định nghĩa trong đặc tả HTML
- Ví dụ, với tiêu đề, thay vì cách biểu đạt như “Garamond đậm 18 pixel”, thì dùng cấu trúc như H1, H2
- Quan điểm của ông là mỗi trình duyệt nên quyết định cách hiển thị tiêu đề cho người dùng
- Ông sớm ủng hộ CSS và, dù cuối năm 1996 CSS vẫn chưa được dùng rộng rãi, ông xem đây là giải pháp duy nhất để tạo phần trình bày tốt trong bối cảnh số lượng trình duyệt và thiết bị hiển thị ngày càng tăng
Giới hạn hỗ trợ CSS và cuộc chiến trình duyệt
- Đầu năm 1997, hỗ trợ CSS của hai trình duyệt lớn vẫn chưa hoàn chỉnh
- Internet Explorer 3.0 là trình duyệt gần nhất với việc hỗ trợ tiêu chuẩn CSS của W3C, nhưng có nhiều lỗi và thiếu nhất quán
- Netscape 3.0 hỗ trợ CSS yếu, và cố tạo JavaScript-Based Style Sheets (JSSS), một cách tạo kiểu dựa trên JavaScript, làm lựa chọn thay thế CSS
- Cuối cùng JSSS không lan rộng, nhưng nó đã làm chậm tốc độ Netscape ủng hộ stylesheet, một tiêu chuẩn web thời kỳ đầu
- Khi năm 1997 trôi qua, khoảng cách giữa cách tiếp cận lấy thẩm mỹ làm trung tâm của Siegel và cách tiếp cận ngữ nghĩa của Nielsen ngày càng lớn
Sự trỗi dậy của Flash và sự tương phản với CSS
- Về sau Zeldman quay lưng với Flash, nhưng khi Flash bắt đầu trở nên phổ biến vào năm 1997, nó được xem là công cụ hoạt hình sẽ đưa đa phương tiện web lên bước tiếp theo
- Tháng 5/1997, Macromedia phát hành Flash 2, giới thiệu nó như một công cụ để tạo và tạo hoạt ảnh cho đồ họa vector độc lập độ phân giải mà không cần lập trình
- Điểm mạnh của Flash tương phản với điểm yếu của CSS thời đó
- Dễ học hơn CSS
- Có thể làm được nhiều thứ về mặt thị giác hơn CSS lúc bấy giờ
- Hoạt động dưới dạng plugin trình duyệt, không phụ thuộc vào việc các hãng trình duyệt triển khai
- Có thể tận dụng nếu người dùng tải plugin ở quy mô lớn
- Trong ấn bản thứ 2 của Creating Killer Web Sites xuất bản tháng 9/1997, Siegel xem Flash là lựa chọn tốt nhất để đưa đồ họa vector trở thành xu hướng chủ đạo trên web
- Cũng trong cuốn sách đó, ông mới đề cập đến chương CSS, nhưng đánh giá rằng tính đến tháng 8/1997, các trình duyệt chưa triển khai đúng lời hứa của stylesheet
- Nielsen nhanh chóng bác bỏ Flash, và vài năm sau viết rằng Flash “99% bad” và hầu như luôn là một “căn bệnh về tính khả dụng”
- Siegel cũng lo ngại việc Flash là công cụ độc quyền do Macromedia sở hữu và kiểm soát
- Phần mềm Flash không phải mã nguồn mở
- Định dạng tệp
.flalà định dạng độc quyền - Sản phẩm tạo ra không tuân theo tiêu chuẩn web
Hành trình về sau của ba nhân vật
- Cả ba đều tìm cách thúc đẩy nghề thiết kế web thời kỳ đầu tiến lên, và do những thay đổi của nền tảng web năm 1997, thiết kế web tất yếu mang tính thử nghiệm
- Useit của Nielsen duy trì thiết kế tối giản không trang trí, và đến thời Web 2.0, nhiều người làm thiết kế web xem đây là một site lỗi thời
- Useit tiếp tục duy trì thêm vài năm rồi được hợp nhất vào website NNGroup vào cuối năm 2012
- Năm 2025, Nielsen viết về AI trên Substack
- Trong ba người, Siegel là người có nền tảng thiết kế chuyên nghiệp nhất, với bằng thạc sĩ về typography số và kinh nghiệm tại Pixar
- Sau hai ấn bản Killer Web Sites năm 1996–1997, ông chuyển từ thiết kế web sang mảng kinh doanh web
- Về sau ông quảng bá Pull: The Power of the Semantic Web to Transform Your Business và cũng quan tâm đến blockchain
- Website hiện tại cuttingthroughthenoise.net cho thấy nhiều mối quan tâm kinh doanh và cá nhân đa dạng
- Zeldman vẫn tiếp tục là nhà thiết kế web
- Từ năm 2019, ông làm Executive Creative Director tại Automattic, công ty tạo ra WordPress, Tumblr và các sản phẩm khác
- Ông tiếp tục viết blog về chủ đề thiết kế web tại zeldman.com
- Từ tháng 2/2019, ông dùng theme WordPress mặc định, và cho biết vào năm 2025 rằng ông đang chuẩn bị thiết kế lại site
- Cách tiếp cận của Zeldman là kết hợp tiêu chuẩn web và cảm quan thiết kế, và trong ba bậc thầy năm 1997, website của ông khi đó được đánh giá là thú vị và lạ lẫm nhất
1 bình luận
Ý kiến trên Hacker News
Bài viết này đặt Nielsen vào phía “đúng về mặt kỹ thuật”, nhưng ít nhất với tôi, ảnh hưởng của Nielsen nằm ở việc khiến tôi tập trung mạnh vào điều đúng về mặt thực nghiệm
Đó là cách kiểm thử với người thật để xem điều gì hiệu quả trong việc truyền tải thông tin, và “trông đẹp mắt” thường bị hy sinh
Vì vậy, dù kết quả của ông ấy trông có vẻ “cũ kỹ đến tuyệt vọng”, tôi vẫn nghĩ ông ấy đứng về phía đúng trong cuộc tranh luận đó
Đó là thời kỳ nhiều trang tin rằng việc hiển thị màn hình splash Flash trước khi vào site là một ý tưởng hay, còn các nhà thiết kế thì hành xử như thể họ có thù với việc dùng chữ đủ lớn để người bình thường đọc được
Khi đó tôi cảm thấy cả các nhà thiết kế, những người HCI cổ điển lẫn lập trình viên đều không thật sự hiểu web, và Nielsen ít nhất cũng tập trung vào web
Tuy nhiên, ông ấy quá bám vào kỳ vọng của người dùng giai đoạn đầu đối với một phương tiện hoàn toàn mới, mà không thấy rằng vì còn sơ khai nên nó tất yếu sẽ tiến hóa
Ông ấy nói những điều như “siêu liên kết luôn phải là chữ xanh có gạch chân”, nhưng tôi nghĩ vào thời điểm đó web còn được phổ cập quá sớm để áp dụng những quy tắc cứng nhắc như vậy
Nhờ vậy tôi có sự tôn trọng lớn đối với tính khả dụng, còn các nhà thiết kế thì ghét Nielsen
Từ đó tôi tiếp tục áp dụng nó cho mọi lần thiết kế và thiết kế lại
UseIt.com ngày xưa https://web.archive.org/web/19990125092506/http://useit.com/ có lẽ sẽ ở mãi trong đầu tôi miễn phí
https://www.nngroup.com/articles/why-you-only-need-to-test-w...
Tôi từng thích A List Apart của Zeldman, nhưng không biết ông ấy lớn tuổi đến vậy khi tất cả chúng tôi mới ngoài 20
Tôi cứ nghĩ chúng tôi cùng thế hệ :D
Thành thật mà nói, không có Nielsen cũng được; ông ấy có thể đã giúp hàng triệu người dùng các trang dễ dùng hơn, nhưng quá cứng nhắc và nhàm chán
Đặc biệt cách tiếp cận kiểu kê đơn như “trang chủ phải có những liên kết này” khiến tôi bực bội, và hình như Philip Greenspun từng chọc đúng chỗ đau của ông ấy
Mọi người muốn câu trả lời và định hướng, sẵn sàng trả nhiều tiền cho chúng, và ông ấy là một nhà tư vấn làm công việc tư vấn nên tôi hiểu vì sao ông ấy làm vậy
Trong một thế giới thay đổi nhanh, câu trả lời có hạn sử dụng ngắn, nên có lẽ ông ấy đã gỡ trang từ lâu vì biết rằng các chỉ dẫn của mình đang trở nên quá lỗi thời
Dù sao đó cũng là những ngày vui, một thời kỳ thật tuyệt
Không chỉ là vấn đề nhét mọi thứ vào một trang, mà còn là vấn đề đưa mọi thứ lên trên nếp gấp, vì nhìn từ hôm nay thì thật đáng ngạc nhiên là rất nhiều người dùng khi ấy không cuộn xuống
Mọi người không biết rằng họ có thể cuộn, và các thí nghiệm sau đó đã quan sát được bước ngoặt khi việc cuộn trở nên bình thường
Môi trường mà các site phải hoạt động không chỉ khác về mặt kỹ thuật mà còn khác hoàn toàn về mặt xã hội, nên việc những chi tiết đó không còn giữ nguyên đến hôm nay là điều đương nhiên
Khi đó tôi còn là học sinh trung học, nhưng rất thích theo dõi Dave Shea, Andy Budd, Doug Bowman, Shaun Inman, Mike Davidson, và rất nhiều người khác mà giờ tôi đã quên
Trong một ấn bản của cuốn “Killer”, Siegel đề xuất đặt một “cổng vào” 2–3 bước cho site, và Greenspun cho rằng điều đó ngớ ngẩn
Tôi đánh giá khá cao cách tiếp cận của Nielsen
Nếu web quay lại với tính khả dụng, nó có thể tốt hơn nhiều
Chúng ta đã rất vất vả cố tái tạo lại phần lớn những gì Flash từng cung cấp, nhưng ta có thật sự muốn ảnh và các khối văn bản bay lượn khi cuộn không?
Lần đầu nhìn thì hay đấy, nhưng sau đó thì sao? Có ai nói “Thông tin trên site này rất tuyệt, nhưng tôi ước nó nhảy tưng tưng trên màn hình như một con Jack Russell terrier” không
Hơn nữa, trên màn hình chính có một bài viết mà ngày mai sẽ tròn 1 năm tuổi nhưng vẫn gắn thẻ “new”
Có vẻ thời thế đã thay đổi
Ông ấy quá cứng nhắc và quá săm soi so với gu của tôi cũng như thực tế các bài kiểm thử mà tôi chạy hằng ngày
Giờ tôi mới nhận ra Jeffrey Zeldman đã bước sang tuổi 42 vào đầu năm 1997
Đầu những năm 2000 tôi luôn nghĩ ông ấy chỉ hơn chúng tôi vài tuổi
Việc xem “View Source” trên website của họ là thời gian học hỏi rất đáng giá
Tôi cũng nhớ trò đùa cảnh báo rằng ở một số khu vực, “View Source” có thể là bất hợp pháp, nên hãy dùng tùy ý cân nhắc
Tôi bắt đầu sự nghiệp vào đầu những năm 2000, và vào thời các thiết kế cùng sản phẩm Flash của tôi còn trên Internet, Zeldman, Siegel và nhiều người khác là anh hùng, còn Nielsen là phản diện
Đến khoảng giữa những năm 2000, tôi làm nhiều việc đi sâu vào khả năng tiếp cận, tuân thủ HIPAA và những thứ tương tự cho bệnh viện và bác sĩ, và khi đó những người như Nielsen lại trở thành anh hùng :-)
Nhớ những ngày đầu khi có thể xem cách các thứ hay ho trên trang hoạt động chỉ bằng View Source
Giờ thì gần như chẳng còn gì hay ho, mà nếu có thì tuy vẫn có thể lục bằng trình kiểm tra, đa phần chúng bị chôn sâu trong JavaScript đã bị làm rối nên rất có thể không giải mã nổi
Đó là một trong những trải nghiệm xem mã nguồn tuyệt nhất của tôi trong nhiều năm: https://github.com/BenjaminAster/CSS-Minecraft/tree/main
CSS hiện đại phong phú đến khó tin
Một cuốn sách quan trọng khác với tôi là Web Pages That Suck
Cuốn đó thực ra đã chê Creating Killer Web Sites khá nhiều, và thời đó có nhiều người rất tự ái
Tôi đã học được khá nhiều từ cuốn đó, và có lẽ Flanders vẫn còn có website
Tôi từng nằm trong mailing list của ông ấy, nhưng khoảng 10 năm qua không nghe tin gì nữa
Ngày nay mọi thứ được tối ưu hóa và hiệu quả quá mức, đến nỗi tôi lại nhớ thời các trang web thỉnh thoảng còn lộn xộn
Dù khó dùng, ít nhất chúng cũng có cá tính
Giống như ô tô vậy: thật thú vị khi nhìn một chiếc xe rất cổ trong bảo tàng và tự hỏi các bàn đạp, cần gạt kia dùng để làm gì, nhưng cũng thấy may vì không phải tự lái nó
Thứ mystery meat navigation mà Flanders phê phán rất đúng đã ảnh hưởng cực lớn đến tôi, và đến giờ vẫn vang lên trong đầu mỗi khi tôi nghĩ về các vấn đề khả dụng
Tôi vẫn còn Creating Killer Web Sites trên giá sách
Chỉ là một cuốn tôi mua sớm, hoàn toàn không nghĩ nó sẽ trở thành kinh điển
Dù vậy, việc thấy các website được thiết kế theo cách cuốn sách trình bày là một trải nghiệm ấn tượng, nhưng tôi cho rằng nó không thực tế
Trong mắt tôi, nó gần như là sao chép nguyên xi phương tiện in ấn
Nếu còn nhớ ColdFusion hay Dreamweaver thời đó hoạt động thế nào, sẽ thấy có những phần rõ ràng mượn từ phần mềm DTP như QuarkXPress
Nhớ lại thời ấy thì hay, nhưng rốt cuộc tôi không đi theo con đường thiết kế site
Sau khi đã làm website và thiết kế in ấn/web khá lâu với đủ loại công nghệ có thể tưởng tượng, từ script REX BBS cho đến ES6, SVG, WebGL ngày nay, tôi có thể mạnh dạn nói rằng những người này hoàn toàn không biết mình đang làm gì trên web
Có lẽ họ là những nhà thiết kế hàng đầu bên mảng in ấn, và điều đó đáng khen, nhưng web không phải ấn phẩm in
Họ không hiểu phương tiện mới này, màn hình, và việc không cần nhét mọi thông tin vào cùng một trang
Có lẽ phải đến khoảng năm 2010, khi mọi thứ bắt đầu phẳng và đơn giản trở lại, người ta mới bắt đầu làm thiết kế web hợp lý
Ngay cả năm 2005, tính khả dụng vẫn là một khái niệm mới, và giao diện K-12 của Apple cũng chẳng giúp được nhiều
Tất nhiên, một số quyết định thiết kế của System OS khá có lý, nhưng đó không phải là web
Phần lớn những gì các cuốn sách này dạy là cách đặt lối tiếp cận kiểu Illustrator, CorelDRAW, Quark lên trên trang web
Quá ít người thử nghiệm xem có thể hiển thị ít đến mức nào mà vẫn cho phép điều hướng được, với những widget có sẵn như trang, nút
Điều này cũng giống với ngành làm bản đồ: nó di chuyển chậm hơn, và vẫn tạo ra những bản đồ quá tải thông tin như năm 1834
Có thể đây là điều rất không được ưa chuộng, nhưng theo tôi, nhà thiết kế game và nhà thiết kế UI game đã truyền cảm hứng cho web lớn hơn nhiều so với các nhà thiết kế thời kỳ đầu bị đánh giá quá cao
Dù những nhà thiết kế ban đầu đó có xuất sắc trong poster và ấn phẩm in đi nữa
Một số game thật sự đi trước về sự đơn giản của giao diện và rất đẹp, nên có thể nói phần lớn thế giới chỉ đến muộn nơi mà game thủ và cộng đồng demoscene đã đạt tới từ nhiều năm trước
Tôi bắt đầu sự nghiệp bằng cách học từ những người này, và rất thích các site như A List Apart
Một ngày nọ, khi Zeldman gửi email yêu cầu cải tiến cho plugin WordPress tôi làm, tôi phấn khích như gặp người nổi tiếng, và cảm giác như mọi thứ đã đi một vòng rồi quay lại điểm xuất phát
Zeldman là một trong những người hùng của tôi trong thập niên 2000
Tôi nghĩ danh sách cũng có thể có Eric Meyer: https://en.wikipedia.org/wiki/Eric_A._Meyer
Chưa tìm được thứ nào đơn giản và đúng trọng tâm như vậy
Tôi luôn tự hỏi phải bao nhiêu tuổi thì mới quên được chuyện Netscape Navigator 4 chỉ cho phép lồng bảng tối đa 7 cấp
Tôi rất nhớ thời kỳ đó
Thật sự hạnh phúc, tích cực và thuần khiết
Mọi người chân thành tạo ra thứ gì đó, dạy nhau và tận hưởng niềm vui
Ngày nay mọi thứ có cảm giác quá giả tạo và bị dẫn dắt bởi phù phiếm
Tôi sẽ không bao giờ quên việc đã học HTML + CSS bằng cách đọc sách của những người này và liên tục refresh các diễn đàn như Designer's Talk